Niewykluczone, że już 11 września 2025 roku przed złotówkowiczami kwestionującymi klauzule zmiennego oprocentowania powiązane ze stawką referencyjną WIBOR otworzą się zupełnie nowe możliwości. To właśnie tego dnia Rzecznik Generalny TSUE ma przedstawić swoją opinię w sprawie C-471/24, w której sąd odsyłający pyta o możliwość poddawania klauzul „wiborowych” kontroli krajowych sądów. Jeżeli opinia będzie korzystna dla konsumentów, najprawdopodobniej taki też będzie późniejszy wyrok Trybunału. Można wręcz pokusić się o stwierdzenie, że już sama opinia Rzecznika ośmieli krajowych sędziów do analizowania spornych zapisów. Jednak zbliżający się wyrok w sprawie C-471/24 i poprzedzająca go opinia to niejedyne problemy banków. Do TSUE skierowano kolejne dwa zestawy pytań o WIBOR. Jakby tego było mało, sądy zaczynają wydawać kolejne prokonsumenckie wyroki w sprawach, w których kredytobiorcy podejmują próbę uwolnienia się od ryzykownych zapisów umownych. Czy polski sektor bankowy czeka kolejna fala powództw, bardziej destrukcyjna niż ta frankowa?
Z tego tekstu dowiesz się:
- Jakie pytania prejudycjalne zadają Trybunałowi Sprawiedliwości UE sądy odsyłające w kontekście klauzul zmiennego oprocentowania powiązanych ze wskaźnikiem WIBOR
- Jak wyglądają szczegóły spraw, w których sądy krajowe wydały niekorzystne dla banków wyroki odnoszące się do kredytów i pożyczek złotowych
- Kiedy powinien zapaść wyrok TSUE w sprawie C-471/24 i jak może wpłynąć na skłonność złotówkowiczów do sądzenia się.
Do TSUE trafiają kolejne pytania o WIBOR. Jakie wątpliwości chcą rozwiać polskie sądy?
Gdy pod koniec maja zeszłego roku Sąd Okręgowy w Częstochowie wysyłał do TSUE pierwsze pytania prejudycjalne dotyczące klauzul zmiennego oprocentowania, banki bardzo liczyły, że taka decyzja sędziego to pojedynczy incydent, który nie zostanie w przyszłości powielony przez innych orzeczników. Myliły się. Prócz pytań częstochowskiego sądu o możliwość badania klauzul „wiborowych” pod kątem ich abuzywności, do Trybunału wpłynęły co najmniej trzy inne zestawy zagadnień związanych ze wskaźnikiem referencyjnym występującym w kredytach złotowych.
Cztery pytania skierował do TSUE pod koniec czerwca br. sędzia Adam Jaworski z Sądu Okręgowego na warszawskiej Pradze. Sąd odsyłający chce wiedzieć między innymi, czy umowa kredytowa zawarta przez bank z konsumentem jeszcze przed wejściem w życie rozporządzenia BMR (na które powołują się obrońcy WIBORu, przypominający, że ów wskaźnik niejako wynika z unijnego dokumentu) może być uznana za jasną i zrozumiałą w sytuacji, w której bank nie poinformował kredytobiorcy, jak wyznaczana i przez kogo jest stawka referencyjna WIBOR, ani jak kształtowała się jej wysokość w ubiegłych latach.
Sąd dopytuje również o to, jakie mogą być konsekwencje stwierdzenia abuzywności klauzuli powiązanej z WIBORem. Czy taka umowa może zostać utrzymana w obrocie, przy założeniu, że zostanie oparta o stałą stopę w wysokości równej marży banku, czy może powinna zostać uznana za w całości nieważną? Przedmiotem rozważań sądu jest również potencjalna znacząca nierównowaga w prawach i obowiązkach stron umowy kredytowej w przypadku, gdy wpływ na zmianę wysokości oprocentowania ma stawka zarządzana przez podmiot trzeci, niepodlegający instytucjonalnemu nadzorowi, w dodatku taka, na której wartość pośredni wpływ ma podmiot udzielający kredytobiorcy finansowania.
Sąd Okręgowy w Przemyślu, będący autorem dwóch pytań prejudycjalnych, zarejestrowanych przed TSUE pod sygnaturą C-243/25, poszedł w podobnym kierunku co sąd w Warszawie. Sąd chce wiedzieć, czy powodem uznania warunku umownego za nieuczciwy może być samo uzależnienie zmiennego oprocentowania od wskaźnika referencyjnego o wartości kształtowanej przed podmiot trzeci, niebędący pod instytucjonalnym nadzorem, i jednocześnie na którego wysokość kredytodawca ma pośredni wpływ. W pytaniu drugim sąd wyraża zainteresowanie tym, czy na przedsiębiorcy ciąży obowiązek poinformowania kredytobiorcy o ewentualnym ryzyku ekonomicznym wynikającym z braku w przepisach krajowych odpowiednich regulacji dotyczących sprawowania nadzoru nad podmiotem, który kształtuje wysokość stawki referencyjnej.
Ostatnie pytanie prejudycjalne, o którym wiadomo, że zostało wysłane do Luksemburga, pochodzi od Sądu Okręgowego w Krakowie. Tym razem sąd zainteresował się obowiązującymi w Polsce regulacjami, dopuszczającymi możliwość ustalania zmiennego oprocentowania kredytu poprzez zsumowanie wartości wskaźnika referencyjnego z marżą banku, przy założeniu, że przepisy te nie wskazują ani maksymalnej wartości wskaźnika, marży, jak również odsetek, które konsument zapłaci przedsiębiorcy w związku z wykonywaną umową. Sąd odsyłający zastanawia się, czy w tych okolicznościach można mówić o zachowaniu rzeczywistej równowagi stron umowy, zgodnej z dyrektywą 93/13/EWG.
Dlaczego kolejne pytania TSUE są groźne dla banków?
Treść najnowszych pytań skierowanych do TSUE może, a wręcz powinna zaniepokoić sektor bankowy. Sądy odsyłające poruszają w nich zagadnienia związane zarówno z kontrowersyjnymi praktykami banków, jak i potencjalnym brakiem właściwego nadzoru nad wskaźnikiem referencyjnym WIBOR, w tym oczywiście brakiem nadzoru nad administratorem stawki (obecnie ów nadzór sprawuje KNF, choć, jak pokazała kontrola NIK, Komisja korzysta tylko z części środków nadzorczych, którymi dysponuje).
Do tej pory banki w kreowanej przez siebie narracji medialnej przekonywały, że argumenty złotówkowiczów są chybione, ponieważ stawki WIBOR zakwestionować się po prostu nie da – w ich ocenie jest ona nie tylko transparentna i odporna na manipulacje, ale także spełnia wszelkie wymogi, między innymi wynikające ze wspomnianego wcześniej rozporządzenia BMR. Kłopotliwe dla banków może być to, że ich przeciwnicy procesowi zaczęli zmieniać strategię i kłaść większy nacisk nie na rzekomą wadliwość WIBORu, a na to, w jaki sposób przedstawiciele sektora informowali o związanych z nim ryzykach. A to zmienia już bardzo dużo, bo banki rzeczywiście przez długi czas dość lekkomyślnie podchodziły do realizowania obowiązku informacyjnego. Skala tych niedociągnięć była tak duża, że już teraz – mimo że w sprawie WIBORu nie ma jeszcze ani opinii Rzecznika Generalnego, ani tym bardziej wyroku TSUE – niektóre sądy krajowe, rozpatrując spory na tle kredytów złotowych, przyznają rację konsumentom.
Trzy wyroki i trzy różne spojrzenia sądu na WIBOR. Wszystkie korzystne dla kredytobiorcy
Na początku tego roku w mediach niezwykle głośno było o wyroku Sądu Okręgowego w Suwałkach, wydanym w październiku 2024 roku. Analizując szczegóły sprawy I C 217/24, sąd najwyraźniej dostrzegł szereg zaniedbań po stronie przedsiębiorcy, bo postanowił ukarać go pozbawieniem zarobku na spornym kredycie poprzez wyeliminowanie z umowy nie tylko samej stawki referencyjnej, ale również marży banku. Skutek? Kredytobiorczyni musi spłacić bankowi wyłącznie sam kapitał kredytu, a powodem jest niepoinformowanie jej przez bank o ryzykach związanych ze zobowiązaniem opartym o zmienną stopę procentową, jak i o tym, w jaki sposób wyznaczana jest stawka WIBOR. Zapisy zawarte w umowie, a odnoszące się do tych kwestii, nie były sformułowane w sposób jasny i zrozumiały.
Oczywiście gdy tylko ów wyrok ujrzał światło dzienne, banki przystąpiły do rozkręcania kampanii hejtu przeciwko sędzi, która „ośmieliła się” zająć stanowisko korzystne dla konsumenta. Nie zniechęciło to jednak kolejnych orzeczników do wydawania podobnych wyroków. Wiemy o przynajmniej dwóch przypadkach, w których banki nie zdołały przekonać sądu do swojej argumentacji, wskutek czego ich przeciwnicy otrzymali prawo do… darmowego kredytu.
Pierwszy taki przypadek pochodzi z Sądu Okręgowego w Grodzisku Mazowieckim, który 10 kwietnia 2025 roku wydał wyrok w sprawie I C 529/24. Należy jednak zaznaczyć, że przedmiotem sporu w tym przypadku była umowa kredytu konsumenckiego, w związku z czym sąd, analizując sprawę, brał pod uwagę przepisy ustawy o kredycie konsumenckim, a także przepisy kodeksu cywilnego odnoszące się do transparentności wzorca umowy.
Sąd zauważył, że treść umowy narusza art. 30 ust.1 pkt 6 a także art. 29 ust. 3 ustawy o kredycie konsumenckim, w kontekście obowiązku jasnego, zrozumiałego pouczenia konsumenta zarówno o samej stopie procentowej, zasadach, na jakich się ją stosuje, a także o tym, kiedy jej wysokość może ulec zmianie. Bank w umowie z klientem nie zawarł informacji o tym, czym jest WIBOR, kto nim zarządza, jak również w jaki sposób ów wskaźnik jest wyznaczany. Oczywiście bank podsunął kredytobiorcy do podpisu oświadczenie o ryzyku zmiennej stopy procentowej, jednak sąd nie uznał tej formalności za wystarczającą do stwierdzenia, iż przedsiębiorca należycie wywiązał się ze swoich obowiązków wobec konsumenta. Dodatkowo, ponieważ w umowie brakowało odniesienia do Regulaminu Stawek Referencyjnych WIBOR, powstała wątpliwość, czy bank należycie spełnił wymogi wynikające z art. 69 ust. 2 pkt 5 ustawy Prawo Bankowe.
W efekcie umowa nie została uznana za nieważną, ale wobec banku zastosowano sankcję kredytu darmowego.
Kolejna sprawa rozpatrzona na niekorzyść pożyczkodawcy zakończyła się 14 marca 2025 roku przed Sądem Okręgowym w Warszawie (sygnatura akt XXIII Ga 763/24). W tym przypadku klientem podmiotu nie był konsument tylko przedsiębiorca, a konkretnie małżeństwo prowadzące gospodarstwo rolne, które zaciągnęło pożyczkę leasingową w jednej z warszawskich spółek, a celem finansowania miał być zakup maszyn rolniczych. Pożyczka była oprocentowana stawką WIBOR 1M + stała marża, wynosząca 3,8 proc. Zabezpieczeniem spłaty był w tym przypadku weksel in blanco. Gdy pożyczkobiorcy, w wyniku nagłych zdarzeń losowych przestali spłacać zobowiązanie, podmiot udzielający finansowania uzupełnił ów weksel o kwotę 100 tys. zł, następnie wypowiedział umowę i złożył w sądzie pozew o wydanie nakazu zapłaty.
Wpierw sprawa trafiła do Sądu Rejonowego w Warszawie, który na początku 2024 roku oddalił pozew i zdecydował o uchyleniu nakazu zapłaty, z uwagi na nieważność umowy, wynikającą z nietransparentnych zapisów dotyczących mechanizmu oprocentowania. Sąd miał zastrzeżenia między innymi do harmonogramu spłat kredytu.
W ocenie sądu pożyczkodawca nie wypełnił obowiązków informacyjnych wobec klientów, nie tylko co do sposobu ustalania stawki WIBOR, ale również w kontekście naliczania odsetek. Zdaniem sądu umowa naruszała zasadę uczciwości kupieckiej, a z uwagi na brak transparentności oraz równowagi kontraktowej stron należało ją również uznać za sprzeczną z dobrymi obyczajami.
Pożyczkodawca nie zgodził się z wyrokiem sądu I instancji, unieważniającym umowę, co skutkowało złożeniem apelacji. Ta jednak została oddalona, zatem wyrok korzystny dla pożyczkobiorców, stwierdzający nieważność umowy pożyczki leasingowej, jest już prawomocny.
Wyrok ten stanowi pewien przełom w sprawie WIBORu, i to na trzech płaszczyznach:
- z uwagi na swój prawomocny charakter
- z powodu braku statusu konsumenta po stronie kredytobiorców
- ze względu na wyeliminowanie z obrotu prawnego całej umowy, a nie tylko tych jej składników, na których oparto zmienne oprocentowanie.
11 września Rzecznik Generalny TSUE wyda opinię w sprawie C-471/24. Kiedy należy spodziewać się wyroku?
Niewykluczone, że jeszcze przed końcem roku unijny skład sędziowski zbierze się, by wydać wyrok w sprawie C-471/24, zainicjowanej pytaniami sądu w Częstochowie. Pierwsze posiedzenie w sprawie miało miejsce w czerwcu br. – to wówczas zdecydowano, że wyrok zostanie poprzedzony wydaniem opinii przez Rzecznika Generalnego. Ta została zaplanowana na 11 września 2025 roku. Sam wyrok TSUE powinien zapaść w 3-6 miesięcy później.
Eksperci prawni, pytani o to, czego spodziewają się po opinii Rzecznika, odpowiadają ostrożnie. Pełnomocnicy kredytobiorców są dobrej myśli – uważają, że ani Rzecznik, ani Trybunał nie zejdą z prokonsumenckiej drogi i dopuszczą możliwość badania klauzul zmiennego oprocentowania przez krajowe sądy. Taki scenariusz zrealizował się już w podobnej sprawie, pochodzącej z hiszpańskiego rynku, w której przedmiotem analiz stał się wskaźnik IRPH. W wyroku C-300/23 TSUE dopuścił możliwość kontrolowania klauzul umownych powiązanych z ww. stawką, według której oprocentowane są kredyty hipoteczne w Hiszpanii.
Samo dopuszczenie przez TSUE możliwości poddawania klauzul „wiborowych” podobnej kontroli byłoby dużym problemem dla banków, ale jeszcze większe kłopoty ściągnąłby na sektor scenariusz, w którym Rzecznik, a następnie TSUE, dają do zrozumienia, co powinno stać się z umową zawierającą klauzule zmiennego oprocentowania mające abuzywny charakter. A ten wariant nie jest nierealny – wszak jedno z pytań prejudycjalnych w sprawie dotyczy właśnie tej kwestii. TSUE może uznać, że abuzywną umowę da się „naprawić” poprzez wyrzucenie nieuczciwego składnika i oprocentowanie jej stałą marżą banku. Ale może równie dobrze dojść do wniosku, że wadliwej umowy naprawić się nie da.
Nie zapominajmy, że to właśnie wyroki TSUE stały się dla sądów krajowych bodźcem do unieważniania (a nie do naprawiania) wadliwych umów frankowych. Nieuczciwe postanowienie nie może być dzielone ani zmieniane przez sąd, jak również zastępowane innym zapisem pochodzącym z prawa krajowego. A ponieważ bez klauzuli przeliczeniowej umowa nie może dalej funkcjonować, musi zostać w całości wyeliminowana z obrotu prawnego. Czy to samo stanie się z umowami złotowymi, opartymi o WIBOR?
Pewne wskazówki otrzymamy za niespełna tydzień.
Wyrok C-471/24 spowoduje falę powództw o WIBOR? To zależy…
Banki, pytane o spory inicjowane przez kredytobiorców złotowych, próbują bagatelizować problem, wskazując na niewielką liczbę powództw w porównaniu do łącznej liczby udzielonych kredytów hipotecznych opartych o duet WIBOR + marża. Z kolei zdaniem ekspertów prawnych reprezentujących stronę konsumencką niewielka jak dotąd liczba spraw „wiborowych” jest zrozumiała, chociażby ze względu na brak ukształtowanej linii orzeczniczej i dominujące wygrane banków. Przypominają przy tym, że podobną drogę przeszli wcześniej frankowicze, którzy również przegrywali pierwsze procesy, a ich pozycję w sądzie wzmocnił dopiero wyrok TSUE w sprawie Raiffeisen vs. Dziubak.
To, ile spraw dotyczących klauzul zmiennego oprocentowania wpłynie ostatecznie do polskich sądów, będzie zależało od wyroku TSUE w sprawie C-471/24 i kolejnych. Jeżeli w orzecznictwie ukształtuje się pogląd, wg którego niespełnienie przez bank obowiązków informacyjnych odnoszących się do klauzul zmiennego oprocentowania skutkuje eliminacją WIBORu z umowy bądź stwierdzeniem nieważności całej umowy kredytowej, do sądów pójdą najprawdopodobniej setki tysięcy osób.
Banki oczywiście zdają sobie z tego sprawę, pytanie, czy mają już plan B na wypadek wystąpienia takiego właśnie scenariusza. Czy zaczną masowo godzić się ze swoimi kredytobiorcami? A jeśli tak, to na jakich warunkach? Czy Ministerstwo Sprawiedliwości, podobnie jak w sprawach frankowych, będzie chciało regulować masowe postępowania poprzez dedykowane programy i legislacyjne rozwiązania? Na chwilę obecną trudno to sobie nawet wyobrazić.
Powstaje pytanie, czy kredytobiorcy złotowi już teraz, nie czekając na wyroki TSUE, powinni pozywać banki, żądając wykreślenia WIBORu ze swoich umów? A może rozsądniejsze będzie wstrzymanie się z pozwem, przynajmniej do czasu wydania orzeczenia w sprawie C-471/24? Każde z tych rozwiązań ma swoje mocne i słabe strony. Pierwsze pozwoli kredytobiorcy „zająć kolejkę” do ustalenia terminu pierwszej rozprawy, a ta w dużych sądach jest długa, głównie za sprawą masowych spraw frankowych. Nie gwarantuje jednak, że wyrok zostanie wydany w nowej rzeczywistości orzeczniczej, tj. po ukształtowaniu się prokonsumenckiego kursu w tych sprawach.
Druga opcja prezentuje się bezpieczniej, choć skorzystanie z niej może się wiązać z dłuższym oczekiwaniem na rozpatrzenie sprawy. W tym miejscu należy zaznaczyć, że przewlekłość postępowania ma swoje plusy, wynikające z odsetek ustawowych za opóźnienie. Kredytobiorca, który wygra w sądzie w kilka lat od złożenia pozwu, może liczyć na zasądzenie na jego rzecz odsetek ustawowych od kwot składających się na uiszczone na rzecz banku świadczenie nienależne.
Ostateczna decyzja o pozwie powinna być podejmowana po konsultacji z doświadczoną kancelarią prawną, wyspecjalizowaną w sprawach przeciwko bankom. Decyzja ta powinna zostać oczywiście poprzedzona profesjonalną analizą samej umowy i szczegółów jej zawarcia.
PODSUMOWANIE:
Nie wszystkie sądy czekają na to, co TSUE zdecyduje w sprawie klauzul zmiennego oprocentowania powiązanych z WIBORem. Niektóre już dziś, w oparciu o krajowe prawo, analizują sposób realizacji obowiązków informacyjnych przez banki. I wyciągają konsekwencje z popełnianych przez sektor uchybień, na czym korzystają kredytobiorcy.
Jak się okazuje, kredytobiorca nie musi legitymować się statusem konsumenta, by sąd zechciał skontrolować legalność zawartej przez niego umowy – pierwszy, w dodatku prawomocny wyrok, w całości unieważniający umowę pożyczki leasingowej opartej o WIBOR, jest już faktem.
Co więcej, sądy mogą poczuć się zachęcone do kończenia negatywnym dla banku wyrokiem kolejnych spraw wynikłych na tle klauzul „wiborowych”, w przypadku wydania korzystnej dla kredytobiorców opinii Rzecznika Generalnego w sprawie C-471/24. Tak naprawdę Rzecznik nie musi przesądzać o tym, co powinno stać się z abuzywną umową po jej zakwestionowaniu przez kredytobiorcę. Wystarczy, że da sądom zielone światło do kontrolowania klauzul zmiennego oprocentowania – praktyka pokazuje, że krajowe przepisy pozwalają wyciągnąć dotkliwe konsekwencje wobec nieuczciwych przedsiębiorców nie gorzej niż dyrektywa 93/13.
