Sezon ogórkowy w pełni a eksperci bankowi postanowili przyspieszyć prace nad modelową umową kredytu hipotecznego. Po 3 latach od zainicjowania działań, eksperci Europejskiego Kongresu Finansowego nagle ogłosili, że zakończyli prace nad treścią wzorca umowy. Bankom chodzi o ograniczenie ryzyka prawnego związanego z masowym podważaniem długoletnich umów kredytów mieszkaniowych. Założenia modelowej umowy zostały przedstawione w czasie konferencji, która odbyła się w dniu 24 lipca br. w biurze Rzecznika Finansowego, który był współgospodarzem wydarzenia. Banki dążą do uzyskania certyfikacji wzorca umowy przez instytucje państwowe (Komitet Stabilności Finansowej albo Rzecznika Finansowego), tak aby utrudnić konsumentom podważanie tych umów. Projekt umowy został opracowany pod przewodnictwem prof. Michała Romanowskiego, prawnika reprezentującego banki w sporach z konsumentami (m.in. reprezentuje on bank PKO BP w toczącej się na forum TSUE sprawie C-471/24 dotyczącej kredytu z WIBOR-em). Do prac nad modelową umową nie zostały zaproszone ani środowiska konsumenckie, ani sędziowskie, ani też prawnicy reprezentujący konsumentów. Na ostatniej prostej banki stworzyły jednak pozory konsultacji z konsumentami i zaprosili do udziału w konferencji przedstawiciela stowarzyszenia Stop Bankowemu Bezprawiu. Eksperci bankowi raczej nie oczekują na konstruktywne uwagi ze strony organizacji konsumenckich. Wyznaczyli bardzo krótki (niespełna miesięczny) termin na zgłaszanie uwag ale nawet nie podali adresu, pod który można je kierować. 
- W dniu 24 lipca w siedzibie RF odbyła się konferencja poświęcona prezentacji założeń modelowego wzorca umowy kredytowej, nad którą od trzech lat pracowali eksperci EKF pod kierunkiem adwokata reprezentującego banki w sporach z konsumentami.
- Nieprzypadkowe jest przyspieszenie tempa prac, ogłoszenie założeń umowy w środku wakacji i wyznaczenie niespełna miesięcznego terminu na zgłoszenie uwag.
- Bankowi eksperci chcą wprowadzić do obrotu prawnego modelowy wzorzec umowy na zasadzie dobrych praktyk (jest to znacznie szybsza ścieżka niż załącznik do ustawy albo rozporządzenia). Wzorzec będzie nieobowiązkowy do stosowania przez banki.
- Sektorowi bankowemu zależy na uzyskaniu certyfikacji wzorca przez Komitet Stabilności Finansowej albo Rzecznika Finansowego, tak aby konsumentom trudniej było podważyć umowy w sądach.
- Modelowy wzorzec umowy liczy ponad 30 stron, nie przewiduje stałego oprocentowania kredytów hipotecznych oraz zabezpiecza przede wszystkim interesy banków m.in. w kwestii rekompensat za wcześniejszą spłatę kredytu oraz podwyższenia opłat i prowizji o wskaźnik inflacji.
Bankowcy po 3 latach zaprezentowali założenia modelowej umowy kredytowej. Czyżby przyspieszyli prace w związku z wyczekiwanym wyrokiem TSUE w sprawie WIBOR-u?
Zapewne wiele osób zastanawia się dlaczego po 3 latach debatowania nad wzorcem umowy kredytu hipotecznego przez ekspertów odbywającego się dorocznie w Sopocie Europejskiego Kongresu Finansowego nagle w środku wakacji pojawił się gotowy model i wyznaczono bardzo krótki okres na zgłaszanie uwag. Nasza redakcja dopatruje się przyczyn w wyznaczonej na 11 września br. prezentacji opinii Rzecznika Generalnego TSUE w polskiej sprawie dotyczącej kredytu z WIBOR-em oraz rychłego wyroku. Najwyraźniej banki zdały sobie sprawę z możliwości zmaterializowania się kolejnego ryzyka prawnego. Tym razem dotyczy ono znacznie większej liczby umów niż było to w przypadku kredytów frankowych. Chodzi o kredyty hipoteczne w krajowej walucie z oprocentowaniem zmiennym, które coraz częściej są kwestionowane w sądach.
Jak wynika z informacji podanych przez Rzecznika Finansowego dr Michała Ziemiaka, w 2024 roku udzielonych zostało 203 tys. kredytów hipotecznych o wartości 85 mld zł, a wartość przeciętnej umowy to 427 tys. zł. Podane liczby wskazują na skalę zagrożenia dla banków. Ekspertom bankowym udało się przekonać biuro Rzecznika Finansowego do tego aby było ono współgospodarzem konferencji zorganizowanej w ubiegły czwartek 24 lipca. Przedmiotem konferencji było zaprezentowanie założeń modelowej umowy kredytu hipotecznego, która ma zredukować ryzyko unieważniania umów kredytowych. W wydarzeniu wzięli udział przedstawiciele sektora bankowego (m.in. prezes ZBP Tadeusz Białek, prezes PKO BP Szymon Midera), przewodniczący KNF Jacek Jastrzębski, Pełnomocniczka MS ds. ochrony praw konsumentów dr Aneta Wiewiórowska-Domagalska, przedstawiciele Bankowego Funduszu Gwarancyjnego oraz prezes stowarzyszenia Stop Bankowemu Bezprawiu Arkadiusz Szcześniak.
Założenia projektu przedstawił adwokat prof. Michał Romanowski, który przewodniczył kapitule ekspertów EKF pracujących nad projektem modelowej umowy kredytu. Chociaż autorzy wzorca umowy starali się przedstawić projekt jako efekt pracy niezależnych ekspertów, trudno jest uwierzyć w taką argumentację, chociażby biorąc pod uwagę fakt, że M. Romanowski prowadzi kancelarię prawną, która broni banków w sprawach przeciwko konsumentom. Większość uczestników spotkania zgodziła się co do tego, że inicjatywa ekspertów jest cenna. Pojawiły się jednak poważne rozbieżności co do kwestii czy wypracowana modelowa umowa jest prokonsumencka. Prof. Leszek Pawłowicz, emerytowany ekonomista z UG, który był inicjatorem prac, wspomniał o pojawiających się zarzutach, że wzorzec jest zbyt prokonsumencki. Natomiast Rzecznik Finansowy i jego zastępca zgodnie stwierdzili, że ich życzeniem byłoby aby modelowa umowa kredytu była jeszcze bardziej prokonsumencka.
Według Rzecznika Finansowego umowa modelowa jest odpowiedzią na nieprawidłowości, których dopuszczają się instytucje finansowe oraz na często abuzywny charakter postanowień umów kredytowych. Chociaż umowy bankowe są tworzone w ramach swobody kontraktowej, na pierwszym planie powinien być konsument. Klient zabezpieczony i mający pewność, że będzie rozmawiał z bankiem na uczciwych warunkach, przyjdzie do banku a skorzystają na tym wszyscy.
Warto też wspomnieć, że nie tylko kapituła ekspertów EKF pracuje nad wzorcem umowy kredytu. Równolegle trwają prace w UOKiK nad wypracowaniem wzorca, który zostałby wdrożony do obrotu prawnego w drodze ustawy. Obecny na konferencji Szef KNF J. Jastrzębski wspomniał również o rozpoczętych w kwietniu br. pracach nad jednolitym wzorcem umowy kredytu hipotecznego w ramach inicjatywy „SprawdzaMy”, której patronuje fundacja Rafała Brzoski.
Bankowcy mówią o „oblężonej twierdzy” oraz o „karze śmierci”
Kluczowe założenia modelowej umowy kredytowej zaprezentował nie kto inny jak prof. Michał Romanowski, który chyba najlepiej bawił się z wszystkich uczestników, dając popisy swojej erudycji. Podobnie jak w trakcie jednego z paneli ostatniej edycji EKF, która odbyła się w Sopocie w dniach 2-4 czerwca br., nie zabrakło barwnych porównań banków do „oblężonej twierdzy”, na którą nastają Frankowicze, WIBORowcy, SKDowcy i być może także Stałoprocentowcy, a także unieważniania umów kredytowych do „kary śmierci”. Była też mowa o tym, że konsument nie musi znać całego procesu produkcji jogurtu albo samochodu aby zdecydować się na jego zakup. Dla konsumenta znaczenie ma czy jogurt jest truskawkowy czy czekoladowy, a nie to jak został wyprodukowany. Przeciętny konsument (w domyśle głupi) nie musi rozumieć procesu produkcji jogurtu ani samochodu. Była to oczywista aluzja do nałożonych na banki obowiązków informacyjnych względem konsumentów.
Padło też kilka krytycznych uwag pod adresem sądów. Według M. Romanowskiego, w związku z „agonalną sytuacją” wymiaru sprawiedliwości, prezesi sądów preferują szybkie rozwiązania. Tymczasem sądy nie są w stanie rozwiązać problemu. Jedynie mądre rozwiązanie systemowe jest w stanie temu zaradzić. Można się domyślać, że wyłącznie eksperci pod kierunkiem M. Romanowskiego są w stanie wypracować takie rozwiązanie.
Założenia modelowej umowy kredytowej opracowanej przez bankowych ekspertów
Jak wynika z prezentacji, modelowa umowa kredytowa liczy wraz z wyjaśnieniami ponad 30 stron. Wielu uczestników konferencji (w tym Szef KNF J. Jastrzębski) wyraziło opinię, że umowa jest zbyt obszerna, chociaż napisana w sposób „elegancki” z użyciem bezpośrednich zwrotów do klienta. Pojawia się pytanie czy zwrócenie się do klienta „per ty” sprawi, że umowa będzie bardziej przejrzysta?
Autorzy projektu wzorowali się na rozwiązaniach amerykańskich, chociaż prawo UE oraz orzecznictwo TSUE (bezwzględnie obowiązujące polskie sądy) jest wyklarowane. Jak podkreśliła w krótkiej wypowiedzi Pełnomocniczka MS ds. ochrony praw konsumentów, absolutną koniecznością jest zapewnienie zgodności wzorca umowy z Dyrektywą 93/13. Tymczasem banki robią wszystko aby wyłączyć kontrolę abuzywności postanowień umowy na postawie tej dyrektywy.
Oto podstawowe założenia przygotowanej przez bankowych ekspertów modelowej umowy kredytowej:
1. Prosty język umowy.
– odejście od specjalistycznego języka
– bezpośrednie zwroty do konsumenta (np. zaciągasz kredyt, mamy prawo)
– wyjaśnienia niektórych pojęć
2. Oprocentowanie kredytu okresowo stałe lub zmienne.
– strony uzgadniają pierwszy okres oprocentowania
– możliwe będzie wydłużenie okresu (w zależności od stopnia rozwoju rynku kredytów stałoprocentowych)
– jeżeli klient nie zaakceptuje zaproponowanej przez bank nowej stopy po pierwszym okresie, wprowadzone zostanie oprocentowanie zmienne (wskaźnik referencyjny + marża)
– nie będzie możliwości zmiany banku jeśli klient nie zaakceptuje nowej stopy
– alternatywna opcja oprocentowania zmiennego przewiduje formułę wskaźnik referencyjny plus stała marża
– wartość wskaźnika referencyjnego będzie zmieniać się w zależności od warunków rynkowych (stopa NBP)
3. Rekompensata dla banku przy wcześniejszej częściowej lub całkowitej spłacie kredytu z oprocentowaniem okresowo stałym.
– rekompensata pobierana będzie jeśli stopa NBP w dniu wcześniejszej spłaty będzie niższa niż w dniu ustalenia stopy procentowej
– rekompensata nie może przekroczyć 1,5% kwoty wcześniejszej spłaty za każdy rok pozostały do końca danego okresu oprocentowania stałego
– rekompensata będzie zależała od kwoty wcześniejszej spłaty, stopy referencyjnej NBP w dniu wcześniejszej spłaty oraz od liczby lat pozostałych do końca okresu oprocentowania stałego
4. Zwrot kosztów przy wcześniejszej spłacie kredytu.
– zwrotowi będą podlegały tylko koszty zależne od okresu kredytu (wskazane w umowie)
– rodzaj tych kosztów będą ustalały banki
5. Usługi dodatkowe.
– klient będzie mógł wybrać kredyt z usługami dodatkowymi w ramach sprzedaży łączonej lub bez takich usług
– skorzystanie z usług dodatkowych (np. prowadzenia rachunku) obniży marżę (banki wychodzą z założenia, że jeśli klient kupuje więcej, to ma tańsze usługi)
6. Klauzula modyfikacyjna dotycząca zmiany wysokości opłat i prowizji.
– opłaty i prowizje w okresie trwania kredytu mogą wzrosnąć lub spaść
– klauzula modyfikacyjna będzie stosowana automatycznie i wprowadzi minimalną wartość, która uruchomi zmianę opłat i prowizji
– zmiana opłat i prowizji zależna będzie wyłącznie od zmian wskaźnika inflacji
– zmiana opłat i prowizji będzie następowała tylko raz w roku – 30. dnia po ogłoszeniu wysokości wskaźnika inflacji za poprzedni rok kalendarzowy
– opłaty zmienią się o taką samą wartość jak wskaźnik inflacji
– w przypadku gdy wartość wskaźnika inflacji będzie niższa, opłaty i prowizje pozostaną bez zmian
Bankom spieszy się z modelową umową. Chcą jak najszybciej uzyskać certyfikację KSF lub RF
O tym, że bankom spieszy się z uzyskaniem certyfikatu na wzorcu umowy kredytowej, który ograniczyłby możliwości kwestionowania umów przez konsumentów, świadczy m.in. fakt, że prezentacja złożeń modelowej umowy odbyła się w środku wakacji. Co prawda bankowi eksperci stworzyli pozory konsultacji publicznych projektu na wzór rządowej ścieżki legislacyjnej, ale tak naprawdę liczą na to, że organizacje konsumenckie nie zdążą zaopiniować projektu. Wyznaczony został bowiem bardzo krótki okres czasu na zgłaszanie uwag. Interesariusze będą mogli to zrobić tylko do 20 sierpnia 2025 roku. Po tej dacie eksperci będą mieli miesiąc na podsumowanie uwag w formie tabeli oraz komentarz. Natomiast finalna wersja umowy ma zostać zaprezentowana już 30 września 2025 r. Chociaż eksperci EKF na czele z prof. Romanowskim i prof. Pawłowiczem zadeklarowali, że czekają na konstruktywne uwagi, tak naprawdę w trakcie konferencji nie byli w stanie (albo nie chcieli) podać adresu mailowego, pod który można je kierować.
O dużej determinacji banków świadczy także wybór metody wprowadzenia umowy modelowej. Zasadniczo odrzucona została opcja zakładająca wprowadzenie wzorca jako załącznika do ustawy. Jest to najdłuższa i najbardziej niepewna ścieżka wymagająca dużej przychylności polityków, którzy – wedle ekspertów EKF – nie są specjalistami. Choć niewątpliwą korzyścią dla banków byłoby tzw. domniemanie uczciwości i znaczne utrudnienie konsumentom kwestionowania takiej umowy, wadą jest niska elastyczność. W razie zmiany warunków rynkowych albo pojawienia się nowego orzecznictwa TSUE, konieczne byłoby przejście na nowo całej ścieżki legislacyjnej. Poza tym – jak zauważył Szef KNF – banki mogą nie być przekonane do narzuconego im sztywno wzorca. Powinny mieć zatem prawo wyboru czy chcą stosować taki wzorzec.
Drugą rozważaną opcją jest wprowadzenie wzorca na podstawie rozporządzenia Ministra Finansów. Byłoby to bardziej elastyczne rozwiązanie niż załącznik do ustawy i można byłoby to przeprowadzić szybciej. Załącznik do rozporządzenia wymaga co prawda zmiany ustawy o kredycie hipotecznym, ale tylko w zakresie delegacji dla MF. Rozporządzenie można też później szybciej zmienić niż ustawę. Bankowcy nie wykluczają takiego rozwiązania, ale preferują jednak wprowadzenie modelowego wzorca umowy na zasadzie dobrych praktyk, jako opcja a nie obowiązek dla banków. Zachętą dla banków do korzystania z modelowego wzorca umowy może być tańsze finansowanie z BGK. Chodzi o wprowadzenie „marchewki” w postaci możliwości skupywania przez BGK listów zastawnych od banków, które będą udzielały kredytów na podstawie umowy modelowej. Obecny na konferencji prezes banku PKO BP (lidera rynku jeśli chodzi o kredyty hipoteczne) zadeklarował, że kierowany przez niego bank jest gotowy jako pierwszy zaimplementować modelową umowę, tak aby dać przykład innym bankom.
Eksperci bankowi już zasygnalizowali, że chcieliby uzyskać certyfikację Komitetu Stabilności Finansowej albo Rzecznika Finansowego. Byłby to swego rodzaju stempel instytucji państwowych, na które banki przerzuciłyby odpowiedzialność za uczciwość umów. Prezes ZBP Tadeusz Białek wspomniał, że istotne byłoby wsparcie KSF. Reprezentowane w trakcie konferencji instytucje wchodzące w skład KSF (w tym KNF, BGK oraz NBP) są otwarte aby wzorzec zaprezentować w trakcie wrześniowego posiedzenia KSF, ale wiele zależy od stanowiska Ministerstwa Finansów. Nieprzypadkowo eksperci EKF wciąż powtarzają tezę o konieczności przywrócenia wiarygodności państwa, tak aby uzyskać przychylność instytucji państwowych.
Głos strony konsumenckiej
O ile sektor bankowy oraz regulatorzy rynku byli licznie reprezentowani w trakcie konferencji, to w imieniu konsumentów głos w debacie zabrał jedynie prezes stowarzyszenia SBB Arkadiusz Szcześniak, który uzyskał zaproszenie do udziału w wydarzeniu. Zwrócił on uwagę na to, że banki nie powinny zastanawiać się jak ograniczyć ryzyko prawne ale postawić sobie pytanie skąd ono się wzięło. Od razu udzielił też odpowiedzi na to pytanie – źródłem ryzyka prawnego banków jest chęć maksymalizacji zysków oraz naciski zarządów i akcjonariuszy na zyski. Wymaga to zmiany podejścia do problemu. Kluczowe jest aby produkt był zgodny z prawem, wówczas nie będzie ryzyka prawnego. Działy prawne w bankach powinny mieć bardziej znaczący udział w tworzeniu wzorców niż działy ekonomiczne, które nastawione są na maksymalizację zysków.
A. Szczęśniak zaapelował żeby banki wprowadziły do oferty kredyty ze stałą stopą procentową, co ograniczyłoby ryzyko ekonomiczne po stronie konsumentów. W większości krajów europejskich 90% kredytów hipotecznych jest na stałą stopę, a w Polsce przez długi czas było zupełnie odwrotnie. Bardzo ważne jest aby klient mógł w prosty sposób sprawdzić jakie będą koszty kredytu. Dostępne w internecie porównywarki ofert nie są przejrzyste i nie dają wiarygodnej, jednoznacznej odpowiedzi.
Kilka prokonsumenckich uwag zgłosił także gospodarz konferencji Rzecznik Finansowy Michał Ziemiak. Zwrócił on uwagę na konieczność wystandaryzowania materiałów edukacyjnych o kredycie hipotecznym, tak aby były jednolite. Krytycznie odniósł się do silnego powiązania głównego parametru umowy (marży) z usługami dodatkowymi. Zaapelował o wydłużenie terminów na złożenie wniosków o restrukturyzację zadłużenia, o wprowadzenie większej elastyczności w zawieszaniu spłaty rat (propozycja umowy modelowej przewiduje zawieszenie spłaty tylko jednej raty w roku), uregulowanie terminów rozliczenia stron po odstąpieniu od umowy oraz doprecyzowanie jednorazowych kosztów kredytu i wprowadzenie symulacji kosztów w dalszej perspektywie.
Podsumowanie
Znaczące przyspieszenie tempa prac nad modelową umową kredytową, ogłoszenie jej założeń w środku sezonu wakacyjnego oraz zaledwie miesięczny okres na zgłaszanie uwag świadczy o tym, że banki próbują jak najszybciej wprowadzić do obrotu prawnego wzorzec umowy certyfikowany przez instytucje państwowe. Taki zabieg ma uchronić banki przed ryzykiem związanym z kwestionowaniem umów. Wszystko odbywa się na kilka miesięcy przed wydaniem przez TSUE pierwszego wyroku w sprawie kredytów z WIBOR-em.
Wiele wskazuje na to, że banki ponownie chcą złapać kredytobiorców w pułapkę. Certyfikowany przez KSF albo RF wzorzec umowy będzie trudniejszy do podważenia w sądzie. Dodatkowo będzie on objęty domniemaniem uczciwości. Wielu konsumentów uwierzy, że umowa jest uczciwa bo bazuje na „przystemplowanym” przez instytucje państwowe wzorcu i nie będą zagłębiać się w szczegóły.
Tymczasem polskie przysłowie mówi „diabeł tkwi w szczegółach”. Na razie znane są wyłącznie założenia modelowej umowy opracowanej wyłącznie w gronie ekspertów bankowych, bez udziału organizacji konsumenckich ani prawników reprezentujących interesy konsumentów. Nie jest to efekt pracy niezależnych i bezstronnych ekspertów, skoro kierował nimi adwokat prowadzący kancelarię reprezentującą banki w sporach z konsumentami. Trudno też mówić o wyjściu naprzeciw konsumentom, skoro modelowa umowa kredytu hipotecznego nie przewiduje oprocentowania stałego, liczy ponad 30 stron i chroni głównie interesy banków.
