147 mln zł kar dla banków. UOKiK kwestionuje zasady podwyższania opłat

Prawie każda umowa z bankiem, od konta po kredyt hipoteczny, zawiera tzw. klauzulę modyfikacyjną. To zapis, który pozwala bankowi w trakcie trwania umowy zmienić jej warunki albo podnieść opłaty i prowizje, gdy zajdą określone okoliczności, np. wzrośnie inflacja. Takie zapisy są co do zasady dopuszczalne, bo umowy bankowe trwają latami. Muszą jednak jasno mówić, kiedy i o ile bank może coś zmienić. Jeśli dają mu w praktyce wolną rękę, mogą zostać uznane za niedozwolone.

Dokładnie o to chodzi w decyzjach, które Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów ogłosił 12 października. UOKiK nałożył na cztery banki łącznie 147,09 mln zł kar za klauzule pozwalające jednostronnie zmieniać warunki umów oraz podnosić lub wprowadzać nowe opłaty i prowizje. Najwięcej ma zapłacić Erste Bank Polska, 80,68 mln zł, a ING Bank Śląski 63,25 mln zł. Bank Pocztowy otrzymał 2,71 mln zł kary, a Plus Bank 453 tys. zł. Każdy z banków dostał dwie kary: za zapisy o zmianie warunków umów i za zapisy o opłatach i prowizjach. Decyzje są nieprawomocne, banki mogą odwołać się do Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów.

Jakie zapisy zakwestionował UOKiK?

Przykłady z komunikatu urzędu dobrze pokazują, na czym polegał problem. W ING, w przypadku warunków pożyczek, opłaty i prowizje mogły wzrosnąć nawet o 200 proc., jeśli inflacja wzrosła o 0,30 pkt proc. albo przeciętne wynagrodzenie o 1 proc. Klauzula pozwalała też na zmiany na podstawie nieprecyzyjnie określonych „innych” dokumentów lub podmiotów. W taryfie Erste opłata wynosząca dotąd 0 zł mogła wzrosnąć do 200 zł, a opłata wynosząca 0 proc. do 2 proc., jeśli przeciętne wynagrodzenie wzrosło o co najmniej 3 proc. albo inflacja o co najmniej 0,5 pkt proc. W Plus Banku opłaty za rachunek mogły się zmienić, gdy wzrosły o co najmniej 1 proc. zewnętrzne koszty banku, np. energii, telekomunikacji czy usług pocztowych, przy czym katalog uzupełniały otwarte „inne koszty”. Bank Pocztowy w warunkach kart kredytowych zastrzegł sobie zmiany przy „ulepszaniu” usług, bez rozróżnienia drobnych modyfikacji i zmian kluczowych dla klienta.

Wspólny mianownik jest prosty: drobna zmiana wskaźnika mogła uzasadniać wielokrotną podwyżkę opłaty, a klient nie był w stanie przewidzieć, jaki będzie jej skutek. Prezes UOKiK Tomasz Chróstny podsumował to słowami: „Klauzula modyfikacyjna nie może być wekslem in blanco”. Urząd odwołał się przy tym do orzecznictwa TSUE dotyczącego przejrzystości postanowień umownych, m.in. wyroków w sprawach C-472/10 (Invitel) i C-26/13 (Kásler).

Co decyzja UOKiK oznacza dla klientów tych banków?

Na razie niewiele się zmienia, bo decyzje nie są prawomocne. Jeśli jednak sąd je utrzyma, będą miały szerszy skutek niż sama kara. Zgodnie z art. 23d ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów prawomocna decyzja uznająca postanowienie wzorca umowy za niedozwolone działa wobec przedsiębiorcy i wszystkich konsumentów, którzy zawarli z nim umowę na podstawie tego wzorca. Klient takiego banku nie musiałby wtedy sam dowodzić w sądzie, że dany zapis jest nieuczciwy. W komunikacie urząd nie podał, czy nałożył na banki obowiązek poinformowania klientów albo usunięcia skutków stosowania klauzul.

Dla czytelników chf24.pl jest tu jeszcze jeden ważny wątek. Klauzule zmiany opłat to także jeden z częstych zarzutów w sprawach o sankcję kredytu darmowego. W lutym 2025 r. TSUE w sprawie C-472/23 uznał, że jeśli umowa kredytu konsumenckiego wymienia przesłanki podwyżki opłat, których przeciętny konsument nie jest w stanie zweryfikować ani przełożyć na konkretne kwoty, bank narusza obowiązek informacyjny, a za takie naruszenie polskie prawo przewiduje utratę odsetek i kosztów. Decyzja UOKiK nie rozstrzyga indywidualnych spraw o SKD i dotyczy innej podstawy prawnej. Pokazuje jednak, że urząd ocenia te same mechanizmy podobnie jak Trybunał, a w przypadku ING zakwestionowany zapis dotyczył właśnie warunków pożyczek. Kto ma pożyczkę lub kredyt gotówkowy w jednym z ukaranych banków, może sprawdzić, czy jego umowa zawiera podobne postanowienia, pamiętając o rocznym terminie na złożenie oświadczenia o SKD, liczonym od wykonania umowy.

Kary w dniu, w którym banki mówią o ryzyku prawnym

Termin ogłoszenia decyzji ma swoją wymowę. Tego samego dnia rano dr Tomasz Pawlonka z Warszawskiego Instytutu Bankowości, fundacji powołanej z inicjatywy Związku Banków Polskich, mówił agencji Newseria, że ryzyko prawne w działalności kredytowej banków znacząco przewyższa już ryzyko kredytowe, i wyceniał potencjalne koszty sporów o WIBOR na setki miliardów złotych. Sektor przedstawia to ryzyko jako zagrożenie dla akcji kredytowej. Decyzje UOKiK pokazują drugą stronę tej samej monety: ryzyko prawne nie bierze się znikąd, tylko z konkretnych zapisów, które banki same umieszczają w swoich wzorcach umów.

Jest też wątek POLSTR. Oba banki z najwyższymi karami przenoszą właśnie hipoteki na nowy wskaźnik. Erste od 26 września stosuje w nowych kredytach hipotecznych ze zmiennym oprocentowaniem POLSTR 1M Stopa Składana w miejsce WIBOR-u 3M, a ING według money.pl wprowadził hipoteki na POLSTR we wrześniu. Nowe umowy będą zawierać zapisy o tym, jak działa wskaźnik i co się stanie, jeśli administrator zmieni metodologię albo przestanie go publikować. W ocenie redakcji po dzisiejszych decyzjach te zapisy powinny być szczególnie przejrzyste, bo właśnie takie postanowienia, ogólne i dające bankowi pole do interpretacji, UOKiK wziął pod lupę.