Sankcja kredytu darmowego: konsumenci przejęli inicjatywę. Co naprawdę mówią wyniki sądów?

Sankcja kredytu darmowego (SKD) pozwala kredytobiorcy oddać bankowi tylko pożyczony kapitał, bez odsetek i prowizji, jeśli umowa kredytu konsumenckiego naruszała obowiązki informacyjne z ustawy. Spory o nią przez kilka lat napędzały głównie firmy, które odkupywały roszczenia od klientów i same pozywały banki. Nowe dane Ministerstwa Sprawiedliwości, do których dotarł money.pl, pokazują, że to się zmieniło. W III kwartale 2026 r. sprawy wniesione przez konsumentów stanowiły niemal 55 proc. wpływów spraw o SKD w opisanej statystyce, a sprawy firm działających na podstawie cesji około 40 proc. Jeszcze w I kwartale proporcje były odwrotne: firmy odpowiadały za blisko 73 proc. spraw, konsumenci za niespełna 24 proc. Sprawdziliśmy, co te liczby mówią o obciążeniu sądów i wynikach opisanej grupy rozstrzygnięć — oraz czego nie można z nich wywnioskować o czasie i szansach konkretnego procesu.

Co pokazują dane z sądów?

Resort prowadzi szczegółowe statystyki spraw o SKD od początku 2026 r. i podaje je narastająco. Money.pl wyliczył z nich wartości kwartalne. Według tych ustaleń od stycznia do września do sądów wpłynęło 19 531 spraw, w tym 18 895 w pierwszej instancji i 636 w drugiej. Ta sama sprawa może więc zostać policzona dwa razy, jeśli po wyroku pierwszej instancji trafiła do sądu odwoławczego. Dlatego nie należy tej liczby utożsamiać z liczbą nowych pozwów.

Ostatni wiersz pokazuje pomocniczy bilans: wpływ minus przyrost pozostałości, przy założeniu zerowego stanu początkowego tej kategorii i braku innych korekt ewidencji. Otrzymujemy 431, 1928 i 2379, łącznie 4738. To o 21 mniej niż 4759 spraw załatwionych podane przez Money.pl. Bez źródłowej tabeli MS nie da się uzgodnić różnicy ani ustalić, czy wynika ze stanu początkowego, korekt lub zakresu ewidencji. Nie przedstawiamy więc tego wiersza jako oficjalnej kwartalnej liczby załatwień.

Czy konsumenci naprawdę pozywają banki sami?

Tu warto doprecyzować, co oznacza „sprawa konsumenta”. W statystyce sądowej decyduje to, kto jest powodem. Konsument, którego reprezentuje kancelaria, jest w niej konsumentem, tak samo jak ktoś, kto napisał pozew samodzielnie. Zmiana proporcji nie musi więc oznaczać, że kredytobiorcy masowo idą do sądu bez pomocy prawnika. Wskazuje na zmianę proporcji rejestrowanych spraw między modelem, w którym klient sprzedaje roszczenie i dostaje część pieniędzy od razu, a modelem, w którym zachowuje roszczenie i prowadzi spór we własnym imieniu, z pełnomocnikiem lub bez niego. Same dane nie wskazują udziału tych dwóch sposobów prowadzenia procesu.

Pełnomocnicy cytowani przez money.pl podają dwie przyczyny. Po pierwsze, firmy kierują do sądów ostatnie sprawy z portfeli roszczeń kupionych kilka lat temu, a według jednej z cytowanych prawniczek najwięcej cesji zawarto w latach 2022–2024. Po drugie, kredytobiorcy częściej dochodzą pieniędzy sami, bo wyroki TSUE poprawiły ich pozycję, w szczególności wyrok z 23 kwietnia 2026 r. w sprawie C-744/24, według którego bank nie może pobierać odsetek od skredytowanych kosztów kredytu. Oba wyjaśnienia są spójne z danymi, ale dane ich nie dowodzą. Statystyka sądowa pokazuje, kto pozywa, a nie dlaczego, i nie mówi nic o tym, ile nowych umów cesji jest dziś zawieranych.

Prosty rachunek ekonomiczny wspiera jednak tezę o przesunięciu. Firma skupująca roszczenie płaci klientowi z góry tylko część jego wartości, bo bierze na siebie koszty i ryzyko procesu. Gdy szanse w sądzie były niepewne, taka oferta była dla wielu osób rozsądna. Im bardziej wyroki TSUE zwiększają oczekiwaną wartość roszczenia, tym mniej opłaca się je sprzedawać z dyskontem. Do tego dochodzi dyskusja o regulacji rynku. Money.pl opisuje postępowania UOKiK dotyczące umów lub reklam części firm; samo prowadzenie postępowania nie przesądza naruszenia prawa. Propozycje limitów wynagrodzeń za finansowanie lub prowadzenie sporu nie są tożsame z ograniczeniem ceny zakupu roszczenia — modele te trzeba rozróżniać.

Kto częściej wygrywa: konsument czy firma z cesji?

Money.pl podaje też wyniki rozstrzygnięć w postępowaniach procesowych przed sądami rejonowymi. Powództwa konsumentów uwzględniono w całości lub w części 87 razy, a oddalono 175 razy. W sprawach firm działających na podstawie cesji proporcja wynosiła 80 do 324. Wśród wyłącznie tych wskazanych uwzględnień i oddaleń udział rozstrzygnięć choć częściowo korzystnych wynosi 87/(87+175) = 33,2% dla konsumentów oraz 80/(80+324) = 19,8% dla cesjonariuszy. Mianowniki nie obejmują wszystkich możliwych sposobów zakończenia postępowania.

Dwie rzeczy wynikają z tego od razu. Pierwsza: banki wciąż wygrywają większość spraw, łącznie około trzech czwartych w tej próbie. Tego wyniku nie należy traktować jako niezależnego potwierdzenia odsetków podawanych przez ZBP: próby, okresy, instancje i definicje korzystnego zakończenia mogą być inne. Druga: konsumenci wygrywali w tej próbie wyraźnie częściej niż cesjonariusze. Nie da się z tego wyprowadzić prostego wniosku, że pozew we własnym imieniu jest skuteczniejszy. Próba jest niewielka, obejmuje wskazane rozstrzygnięcia procesowe sądów rejonowych w pierwszej instancji, część dotyczy spraw wniesionych przed wyrokiem TSUE, a sprawy konsumentów i firm mogą różnić się rodzajem umów i zarzutów. Warto jednak tę różnicę obserwować w kolejnych kwartałach, bo jeśli się utrzyma, będzie punktem wyjścia do dalszej analizy. Sama różnica nie dowodzi, że zachowanie roszczenia zwiększa szanse wygranej, ani nie wycenia oferty cesji.

Czy z tych danych da się wyliczyć czas oczekiwania na wyrok?

Nie da się z nich ustalić średniego czasu konkretnego procesu. W III kwartale wpływ wyniósł 8284, a pozostałość wzrosła o 5905. Pomocniczy bilans daje 2379. Dzielenie 14 793 przez 2379 daje około 6,2 kwartału, lecz wymaga założeń o niezmienionej wydajności, braku nowych wpływów i porównywalnym zakresie danych. To wyłącznie statyczna relacja zasobu do pomocniczego bilansu, nie zmierzony czas oczekiwania ani prognoza terminu wyroku. Dodatkowo pozostaje nieuzgodniona różnica 21 spraw w danych narastających.

Warto też wiedzieć, że statystyka resortu nie obejmuje całego zasobu spraw. Prowadzona jest od początku 2026 r., a zestawienia raportów banków giełdowych opisywały około 21 tys. sporów na koniec 2025 r. i ponad 23 tys. na koniec marca 2026 r. Nie można jednak automatycznie dodawać do siebie tych liczb ani wyliczać z nich aktualnej pełnej kolejki: różnią się datami, źródłami i zakresem. Liczba 14,8 tys. opisuje pozostałość w nowej ewidencji, nie cały historyczny zasób sporów. Wcześniejsza relacja Money.pl wskazywała ponadto brak odrębnego ujęcia sporów przeciw instytucjom pożyczkowym. Raporty samych banków potwierdzają tendencję: Erste Bank Polska miał na koniec września 4605 spraw o SKD wobec 3774 kwartał wcześniej, a PKO BP na koniec czerwca 7666 wobec 6677 na koniec 2025 r.

Co to oznacza dla kredytobiorców?

Kredytobiorca, który rozważa SKD, powinien przede wszystkim pamiętać o terminie. Art. 45 ust. 5 przewiduje wygaśnięcie uprawnienia po roku od wykonania umowy. Interpretacja momentu „wykonania” jest jednak sporna; nie należy bez analizy przyjmować, że termin zawsze zaczyna biec dopiero przy ostatniej racie. Oświadczenie składa się na piśmie, a kolejka sądowa nie wydłuża tego terminu. Ten termin nie zależy od kolejki w sądach. Rosnąca pozostałość sygnalizuje obciążenie sądów, ale nie pozwala przewidzieć długości konkretnego procesu. Kto zastanawia się nad sprzedażą roszczenia, powinien porównać ofertę firmy z wartością, którą mógłby odzyskać sam, uwzględniając koszty, ryzyko i czas. Kto decyduje się na proces, powinien liczyć się z tym, że w opisanej grupie uwzględnień i oddaleń przeważają rozstrzygnięcia korzystne dla banków, a wynik zależy od treści konkretnej umowy.

W tle toczą się prace legislacyjne. Ministerstwo Sprawiedliwości zapowiedziało przy wdrażaniu nowej unijnej dyrektywy o kredycie konsumenckim, że sankcja zostanie utrzymana, ale jej skutki mają zależeć od rodzaju i wagi naruszenia. Według informacji przytoczonych przez Money.pl projekt ma zostać upubliczniony na przełomie listopada i grudnia; jest to zapowiedź, a nie opublikowany harmonogram wiążących przepisów. Nie wiadomo jeszcze, jak nowe przepisy potraktują umowy już zawarte.

W ocenie redakcji chf24.pl dane resortu opisują nie tyle bunt konsumentów, ile dojrzewanie rynku sporów o SKD. Pierwsza fala była finansowana przez firmy kupujące roszczenia na długo przed tym, jak wiadomo było, czy da się je wygrać. Zmiana udziałów jest zgodna z hipotezą, że więcej kredytobiorców woli zachować roszczenie po wyrokach TSUE, ale statystyka nie bada ich motywacji. W opisanej próbie przeważają rozstrzygnięcia korzystne dla banków, a Komitet Stabilności Finansowej zalicza ryzyko prawne związane z SKD do najważniejszych zagrożeń dla stabilności systemu finansowego. Najbardziej bezpośrednim sygnałem jest wzrost pozostałości w ostatnich kwartałach. Nie przesądza to jednak, że będzie ona rosła w tym samym tempie, ani ile konkretny klient poczeka na wyrok.

Praktyczne wyjaśnienia: poradnik sankcji kredytu darmowego oraz jak czytać odsetki wygranych w sprawach SKD.