Tysiące polskich kredytobiorców złotówkowych kwestionuje dziś w sądach przede wszystkim zaniedbania banków w zakresie obowiązków informacyjnych dotyczących stawki WIBOR oraz sposób jej ustalania. Spór narasta, ponieważ wskaźnik ten – decydujący o wysokości rat kredytowych – oskarżany jest o oderwanie od realiów rynkowych i obarczony wadami systemowymi. Banki bronią WIBOR-u, podkreślając jego legalność i nadzór regulatorów. Jednak opinia Rzecznika Generalnego TSUE zmienia reguły gry: choć nie pozwala podważać samego wskaźnika referencyjnego WIBOR jako takiego, umożliwia sądom badanie tzw. klauzul informacyjnych – czyli tego, czy banki rzetelnie i w sposób zrozumiały poinformowały klientów o mechanizmie działania WIBOR, czynnikach wpływających na jego wysokość oraz związanym z nim ryzyku. Innymi słowy: przed sądem staje nie sam indeks, lecz sposób, w jaki został wprowadzony do umów kredytowych oraz czy konsument został należycie poinformowany. Poniżej analizujemy ujawnione wady konstrukcyjne WIBOR-u, ich wpływ na wiarygodność indeksu jako miary rynku oraz znaczenie stanowiska TSUE dla tysięcy toczących się pozwów.
Systemowe problemy WIBOR-u
WIBOR (Warsaw Interbank Offered Rate) od lat jest krytykowany jako wskaźnik obarczony poważnymi wadami konstrukcyjnymi. W świetle ostatnich analiz i raportów można wskazać kilka najważniejszych problemów:
- Brak realnych transakcji – fikcyjna „rynkowość”: WIBOR powinien odzwierciedlać koszt pieniądza na rynku międzybankowym, tymczasem realny, niezabezpieczony rynek międzybankowy w Polsce od lat praktycznie nie istnieje. Banki nie zawierają licznych transakcji między sobą, finansując się głównie depozytami klientów, a mimo to codziennie deklarują hipotetyczny koszt pieniądza, którego realnie nie pożyczają innym bankom. Już w 2011 r. Komisja Nadzoru Finansowego odnotowała, że w ciągu roku doszło zaledwie do kilku transakcji 3M i 6M – zbyt mało, by mówić o płynnym rynku. Z czasem było jeszcze gorzej – np. podatek bankowy w 2016 r. dodatkowo zniechęcił banki do pożyczania sobie nawzajem, czyniąc faktyczny obrót międzybankowy ekonomicznie nieopłacalnym. W efekcie WIBOR coraz bardziej oddalił się od realnych procesów rynkowych, stając się konstrukcją oderwaną od faktycznych przepływów finansowych – jak trafnie ujął to ekonomista Krzysztof Szymański: „To nie jest wskaźnik rynku. To wskaźnik narracji o rynku.”. Innymi słowy, WIBOR nie opiera się na tym, co faktycznie dzieje się na rynku, tylko na tym, co banki przewidują, że mogłoby się wydarzyć – czyli na deklaracjach zamiast transakcji.
- Niereprezentatywny panel i konflikt interesów: W teorii WIBOR ma być reprezentatywną średnią z kwotowań banków, ale wszystkie banki panelowe mają ten sam interes ekonomiczny – są kredytodawcami, którym wyższy WIBOR przynosi wyższe zyski odsetkowe. Brakuje naturalnej przeciwwagi rynkowej, nie ma „drugiej strony” transakcji, która preferowałaby niższą stawkę. To zamknięty krąg instytucji, gdzie nikt realnie nie reprezentuje interesu kredytobiorców. Już w 2012 r. wiceprezes NBP Witold Koziński ostrzegał, że WIBOR rośnie bez związku ze stopami NBP, co sugeruje, iż „część banków jest zainteresowana tym, aby WIBOR rósł, żeby uzyskać lepszą wycenę udzielanych kredytów”. To nie bezpośredni dowód manipulacji, ale wyraźny sygnał konfliktu interesów – system WIBOR zawiera bodźce sprzyjające zawyżaniu stawek.
- Nieprzestrzeganie reguł fixingu: Regulamin WIBOR-u nie przystawał do realiów rynkowych – przyznały to same banki. Prezes Deutsche Bank Polska dr Krzysztof Kalicki tłumaczył wycofanie banku z panelu WIBOR tym, że regulamin powstał w innej rzeczywistości i bank nie był w stanie spełnić wszystkich jego zapisów. To oznacza, że problem nie tkwił w jednostkowych uchybieniach, lecz w systemowej nieadekwatności konstrukcji wskaźnika. W tamtym okresie kilka banków opuściło panel, a jeden został usunięty za odmowę podporządkowania się procedurom kontrolnym – wszystko to w atmosferze wątpliwości co do wiarygodności WIBOR-u. Co więcej, nawet jedna z fundamentalnych zasad fixingu okazała się fikcją: banki nie dotrzymywały obowiązku zawierania transakcji po deklarowanej stawce. Raport NBP z 2012 r. wykazał liczne sygnały, że część panelistów uchylała się od zawarcia umowy na 15 minut po ogłoszeniu kwotowań WIBOR, mimo że regulamin nakładał taki obowiązek. Mówiąc wprost – banki podawały stawki, po których nie miały zamiaru faktycznie pożyczać pieniędzy. Taki stan rzeczy podważa wiarygodność WIBOR jako „miary rynku”, bo indeks przestał opierać się na egzekwowalnych zasadach i realnych ofertach, stając się „konstrukcją deklaratywną, oderwaną od realnego obrotu”. Wnioski są dalekosiężne: stawka, której własne reguły są łamane przez uczestników rynku, nie może być uznana za obiektywny miernik ceny pieniądza.
- Ewolucja metodologii bez wiedzy klientów: Kolejnym problemem jest zmienność i arbitralność metod ustalania WIBOR. Obrońcy indeksu lubią podkreślać, że WIBOR jest obecnie zgodny z unijnym rozporządzeniem BMR i pod nadzorem KNF. Jednak historyczna praktyka WIBOR znacznie odbiegała od dzisiejszych standardów – co najważniejsze, tzw. kaskadę danych (transakcje rzeczywiste jako podstawa, a w razie ich braku dopiero dane zastępcze lub modelowe) wprowadzono dopiero w lutym 2020 r.. Wcześniej tego mechanizmu nie było, a mimo to dziś sugeruje się, jakoby WIBOR „od zawsze” spełniał obecne wymogi transakcyjności – co jest historycznie nieprawdziwe. Miliony umów kredytowych zawierano, gdy metodologia WIBOR była inna (mniej restrykcyjna) niż obecnie, a kredytobiorcy nie zostali wyraźnie poinformowani o tak istotnej zmianie sposobu wyznaczania stawki. Banki nie komunikowały klientom, że fundament ich oprocentowania ulega modyfikacji. Tymczasem każda zmiana sposobu wyliczania wskaźnika mogła wpłynąć na jego poziom, a więc i na wysokość rat. To rodzi pytania, czy brak takiej informacji nie narusza wymogu przejrzystości warunków umowy – w końcu klienci podpisujący umowy np. w 2018 r. nie umawiali się na WIBOR liczony według późniejszej, zmienionej metodologii. Sytuacja, w której mechanizm oprocentowania ewoluuje w trakcie trwania umowy w sposób istotny i jednostronny, podważa zaufanie do całej konstrukcji – bo konsument w momencie zawierania umowy nie mógł przewidzieć wszystkich konsekwencji ekonomicznych takiej zmiany.
Zestawiając powyższe punkty: WIBOR okazał się wskaźnikiem o kruchych podstawach instytucjonalnych. Brak realnego rynku, jednokierunkowe interesy panelistów, łamanie (bądź nieegzekwowanie) zasad, a także późne „łatanie” metodologii – wszystko to sprawia, że choć WIBOR formalnie istnieje i jest uregulowany, to w praktyce przypomina konstrukcję na glinianych nogach.
Wpływ wad na wiarygodność WIBOR jako rynkowej miary
Obrońcy WIBOR-u podkreślają jego formalną legalność: jest wpisany w prawo, nadzorowany przez KNF, zgodny z unijnym rozporządzeniem BMR. Legalność jednak to za mało. Fakt, że WIBOR ma administratora, licencję i nadzór od końca 2020 r., nie oznacza jeszcze, że rzeczywiście mierzy „rynkowy” koszt pieniądza czy też że jego użycie w umowach jest neutralne dla klienta. Związek Banków Polskich lubi przypominać o „porządku prawnym” – tak jak kiedyś banki tłumaczyły, że klauzule walutowe czy spready były OK, bo miały regulaminy i były „zgodne z prawem”. Historia uczy, że to pozory: formalna zgodność z przepisami nie gwarantuje uczciwości w sensie ekonomicznym.
Co więcej, wiele z ujawnionych wad WIBOR-u przekłada się na jego wartość informacyjną. Indeks ten miał być obiektywnym punktem odniesienia dla oprocentowania – zewnętrznym parametrem odzwierciedlającym sytuację rynkową, niezależnym od woli banku czy klienta. Tymczasem okazało się, że dla kredytobiorcy WIBOR wcale nie jest obiektywny: nie da się go samodzielnie zweryfikować ani przewidzieć, nie ma on żadnych wbudowanych ograniczeń czy zabezpieczeń na wypadek skrajnych zmian. Nie istnieją klauzule awaryjne – umowy często nie precyzują, co stanie się, gdyby WIBOR przestał być publikowany lub drastycznie odbiegł od realiów (co już samo w sobie było konstrukcyjną wadą umów wskazywaną przez ekspertów). WIBOR może rosnąć praktycznie bez górnego limitu, niezależnie od sytuacji finansowej klienta czy faktycznych kosztów banku. Nazywanie tego „normalnym ryzykiem ekonomicznym” jest nadużyciem – prawdziwe ryzyko powinno być mierzalne i komunikowalne, a tutaj tak nie jest.
Kluczowa konkluzja jest taka: wskaźnik referencyjny w oderwaniu od realnych transakcji traci wiarygodność jako miara rynkowa. Nawet jeśli nie udowodniono wprost manipulacji (ani NIK, ani KNF, ani NBP nie oskarżyły banków o celowe zmowy cenowe), to wykazano, że mechanizm fixingu był wadliwy systemowo. Brak stwierdzenia manipulacji nie oznacza, że wszystko jest w porządku – stawka może być formalnie zgodna z procedurami, a jednocześnie niereprezentatywna dla rynku, podatna na wypaczenia i obciążona konfliktem interesów. Jak obrazowo ujęto, pytanie nie brzmi już „czy banki manipulowały WIBOR-em”, ale raczej „czy WIBOR w ogóle spełniał swoją funkcję rynkowego miernika – zwłaszcza w okresie, gdy był podstawą zobowiązań milionów Polaków”. To pytanie, pomimo uspokajających narracji banków, pozostaje otwarte.
Na ten obraz nakłada się jeszcze kwestia instytucjonalnej kruchości mechanizmu WIBOR. Jeżeli panel banków nie był w stanie utrzymać wiarygodności indeksu (skoro sami uczestnicy go opuszczali, a jednego ukarano wykluczeniem), to znaczy, że mechanizm rynkowy zawiódł. WIBOR miał być solidnym fundamentem rynku finansowego, a tymczasem pękał pod naporem kryzysów płynności i zmian otoczenia. To wszystko sprawia, że w oczach sądów WIBOR może jawić się nie jako twardy miernik obiektywnej wartości, lecz raczej jako wątpliwy parametr obarczony ryzykiem dla konsumenta.
Nawet instytucje państwowe dostrzegały to zagrożenie: Najwyższa Izba Kontroli już w 2015 r. alarmowała o „braku nadzoru nad ustalaniem stawek WIBOR, co stwarza ryzyko manipulacji”. Do 2020 r. WIBOR działał bez formalnego, publicznego nadzoru – to prawie trzy dekady bez realnej kontroli zewnętrznej. Dziś nadzór KNF istnieje, ale ma charakter głównie proceduralny, nie bada, czy stawki odpowiadają realnym transakcjom. Innymi słowy, organy pilnują, czy proces liczenia WIBOR-u przebiega według ustalonych reguł – nie gwarantują jednak, że sam wynik ma sens ekonomiczny.
Podsumowując ten wątek: WIBOR jest legalny jak najbardziej – ale czy rynkowy? Dokumenty i analizy wskazują, że przez lata był to raczej iluzoryczny „termometr rynku”, który coraz słabiej mierzył temperaturę, a coraz bardziej pokazywał to, co banki chciały zobaczyć. Taka sytuacja ma bezpośrednie przełożenie na umowy kredytowe – skoro podstawowy wskaźnik oprocentowania jest wadliwy, to rodzi się pytanie o ważność i uczciwość samej klauzuli oprocentowania. I właśnie to pytanie trafiło ostatecznie przed Trybunał w Luksemburgu.
TSUE: klauzule informacyjne zamiast badania wskaźnika
Przełom nastąpił na szczeblu unijnym. Do TSUE trafiły pytania prejudycjalne polskiego sądu dotyczące kredytu o zmiennym oprocentowaniu opartym na WIBOR (sprawa C-471/24). Banki argumentowały, że skoro WIBOR jest oficjalnym wskaźnikiem referencyjnym, to nie podlega kontroli sądów – bo jest „elementem zewnętrznym” umowy, ustanowionym przepisami prawa i nadzorowanym, a więc „poza dyskusją”. Rzecznik Generalny TSUE Laila Medina odrzuciła taką narrację. W opinii przedstawionej w styczniu 2026 r. stwierdziła, że w polskim prawie nie ma przepisu, który nadawałby WIBOR-owi rangę nienaruszalnej normy zwalniającej banki z odpowiedzialności. To oznacza, że postanowienia umowne odsyłające do WIBOR mogą być badane przez sądy krajowe – tak samo jak każde inne postanowienie umowy. Krótko mówiąc, banki nie dostały immunitetu w postaci magicznej pieczątki „WIBOR” w umowie.
Jednocześnie Rzecznik Generalny zwróciła uwagę na charakter tych postanowień. Oprocentowanie to co prawda główny element umowy (określa cenę kredytu), a główne świadczenia są wyłączone spod kontroli abuzywności pod warunkiem, że zostały sformułowane jasno i zrozumiale. I tu pojawia się sedno: czy klauzule zmiennego oprocentowania oparte na WIBOR były przedstawione konsumentom w sposób jasny, przejrzysty i kompletny? Rzecznik stwierdziła, że jeśli umowa opisywała WIBOR lakonicznie, hasłowo, bez wytłumaczenia mechanizmu i ryzyka, to taka klauzula nie spełnia wymogu transparentności. A z informacji przedstawionych w sprawie wynikało, że zdecydowana większość umów kredytowych zawierała jedynie szczątkowe wzmianki o WIBOR-ze – klient widział w umowie formułę „WIBOR + marża”, ale nikt nie wyjaśniał mu, skąd ten WIBOR się bierze, co na niego wpływa, jak bardzo może się zmieniać i jak to przełoży się na wysokość rat. Konsumenci nie otrzymywali rzetelnych informacji o ryzyku zmiennej stopy procentowej – całe to ryzyko w praktyce przerzucono na nich, podczas gdy oni nie mieli narzędzi, by je samodzielnie ocenić.
TSUE w swoim ostatecznym wyroku (12 lutego 2026 r.) prawdopodobnie podzieli te wnioski – opinie Rzecznika Generalnego często wyznaczają kierunek orzeczenia. To oznacza, że polskie sądy otrzymają zielone światło do wnikliwej kontroli „klauzul WIBORowych” pod kątem ich przejrzystości i uczciwości. Ważne jest przy tym zrozumienie subtelności: TSUE nie orzeknie, że WIBOR jest „nielegalny” czy „nieważny” jako wskaźnik – tego Trybunał nie bada, bo to nie leży wprost w dyrektywie 93/13 o klauzulach abuzywnych.
Zamiast tego skupi się na obowiązkach informacyjnych banków wobec konsumentów. Jeśli bank wprowadził do umowy mechanizm oprocentowania oparty o WIBOR, miał obowiązek w prosty i pełny sposób wyjaśnić konsumentowi, jak ten mechanizm działa i z jakim ryzykiem się wiąże. Jeżeli tego nie zrobił – klauzula może zostać uznana za nieuczciwą, bo konsument nie był w stanie świadomie podjąć decyzji co do kosztu kredytu.
W praktyce oznacza to, że sędziowie rozpatrujący pozwy „WIBORowe” nie będą roztrząsać, czy sam WIBOR był rynkowy czy oderwany od rynku (choć to ważne tło!), lecz przede wszystkim zbadają, czy kredytobiorca był właściwie poinformowany.
Ale paradoksalnie te dwa wątki się łączą: skoro udowodniono, że WIBOR miał cechy „mirażu rynkowego”, to tym bardziej rażące jest, że banki nie tłumaczyły klientom tej złożoności i ryzyka. Mało tego – w Polsce przez lata panowała narracja, że WIBOR jest “uczciwy, transparentny i zatwierdzony w UE”, więc nie ma w nim nic wątpliwego. Banki w przekazie medialnym kreowały obraz WIBOR-u jako pewnej i obiektywnej podstawy kredytu. Tymczasem TSUE jasno wskazuje: to sąd ma obowiązek weryfikować, czy obraz przedstawiony konsumentowi odpowiadał rzeczywistości. A jeśli nie – konsument został wprowadzony w błąd co do głównego elementu umowy.
Konsekwencje takiego stanowiska są ogromne.
Tysiące pozwów złożonych przez posiadaczy kredytów złotowych (opartych na WIBOR) mają mocny argument. Już nie chodzi o udowadnianie jakichś tajnych zmów banków ani o podważanie wskaźnika “od góry” – chodzi o prostszy zarzut: że klient nie był świadomy, na co się pisze. Że dostał do podpisu umowę z „klauzulą blankietową” – wpisano tajemniczy skrót WIBOR, nie wyjaśniając jego znaczenia (UOKiK już zresztą wcześniej karał banki za tego typu klauzule bez dostatecznych objaśnień). Sądy będą więc oceniać uczciwość i przejrzystość umów kredytowych, a nie legalność indeksu jako takiego.
Co może orzec sąd, jeśli uzna „klauzulę WIBOR” za nieuczciwą?
Zgodnie z dyrektywą 93/13, nieuczciwy warunek nie wiąże konsumenta. To oznacza potencjalnie wyeliminowanie WIBOR-u z umowy – a więc przewalutowanie kredytu na stałą stopę równą samej marży banku (bo marża pozostaje, a zmienna stawka odpada). Dla kredytobiorcy skutkowałoby to znacznym obniżeniem oprocentowania – i zapewne żądaniem zwrotu nadpłaconych odsetek. W skrajnych przypadkach możliwe może być nawet unieważnienie całej umowy (jeśli usunięcie WIBOR-u zmieni charakter kredytu na tyle, że strony by go nie zawarły) – ale to zależy od okoliczności i woli konsumenta, który decyduje, czy domaga się utrzymania umowy bez wadliwego warunku, czy jej upadku.
Tak czy inaczej, dla banków stawka jest ogromna. Wartość aktywów opartych o WIBOR (kredytów i instrumentów finansowych) szacowana jest na setki miliardów złotych, co oznacza, że skala potencjalnych korekt i roszczeń może dorównać „aferze frankowej”. Nieprzypadkowo już teraz pojawiają się opinie, że nadchodzi kolejna fala pozwów zbiorowych i indywidualnych, tym razem od „złotówkowiczów” pytających: skoro CHF-owiczom udało się podważyć wadliwe klauzule, to dlaczego my mamy płacić według wskaźnika, który był mirażem?
Co czeka Wiborowiczów w sądach?
Obecne fakty i prawo dają kredytobiorcom mocne karty, ale rozgrywka dopiero się rozpoczyna. Spodziewać się można, że w 2026 roku polskie sądy zaleje fala pozwów o WIBOR, jeśli TSUE potwierdzi w wyroku stanowisko z opinii Rzecznika. Dla kredytobiorców to sygnał ostrzegawczy i jednocześnie drogowskaz: ostrzeżenie, że nie powinni ślepo ufać zapewnieniom o „rynkowości” swoich kredytów, oraz drogowskaz, by skupiać argumentację na braku transparencji i rzetelnej informacji ze strony banku. Prawnicy już szykują się do wnikliwego badania umów – każde niedopatrzenie informacyjne, każdy brak wyjaśnienia ryzyka będzie teraz na wagę złota (dosłownie) w sporze sądowym.
Dla praktyków prawa orzeczenie TSUE (jeśli zapadnie zgodnie z opinią) będzie też jasnym komunikatem: „patrzcie na klauzule, nie na indeks”. Sędziowie nie są powołani do reformowania wskaźników finansowych, ale do ochrony konsumenta przed nieuczciwymi warunkami umów. Zapewne przyjmą więc linię: WIBOR jako taki istnieje, funkcjonuje w obrocie – ale czy bank dopełnił obowiązku, by klient zrozumiał, co on oznacza? Jeśli nie, konsekwencje poniesie bank, nie konsument.
Możemy się zatem spodziewać, że w najbliższych miesiącach i latach zapadnie wiele wyroków korzystnych dla kredytobiorców złotowych. Już teraz pierwsze jaskółki się pojawiają – niektóre sądy wstrzymują spłatę rat opartych o WIBOR na czas procesu, widząc zasadność roszczeń. Jednak każda sprawa będzie zależała od konkretnych zapisów umownych i dowodów. Banki mogą próbować wykazać, że przekazywały klientom jakieś materiały informacyjne (np. regulaminy, ulotki) tłumaczące WIBOR. Będą argumentować, że klient „mógł się dowiedzieć” – choć skoro nawet bankowcy przyznawali, że mechanizm był wadliwy i nieprzejrzysty, to trudno oczekiwać, by przeciętny konsument to zrozumiał.
Nie ulega wątpliwości, że rok 2026 może stać się dla WIBOR-u tym, czym rok 2019 był dla kredytów frankowych. Wówczas wyrok TSUE w sprawie Dziubak otworzył lawinę unieważnień umów CHF – teraz analogiczny efekt może nastąpić dla umów złotowych opartych na WIBOR. Banki oficjalnie uspokajają, że „wszystko jest pod kontrolą”, ale zapewne za kulisami przygotowują scenariusze kryzysowe. Być może czeka nas przyspieszona reforma wskaźników (np. zastąpienie WIBOR-u nowym indeksem WIRON) – ale dla istniejących umów to nie rozwiąże problemu odpowiedzialności za przeszłość.
Dla kredytobiorców przesłanie jest jasne: jeżeli rata twojego kredytu rosła przez WIBOR, a ty nie dostałeś jasnego wytłumaczenia skąd ten WIBOR się bierze – masz prawo pytać w sądzie, czy to uczciwe. Dzisiejsze realia wskazują, że WIBOR był legalny jak urzędowa pieczątka, lecz rynkowy jak miraż – a miraże nie powinny decydować o naszych finansach. TSUE zdaje się to rozumieć, dając narzędzie do dochodzenia sprawiedliwości. W 2026 roku sala sądowa może okazać się miejscem, gdzie prawo w końcu zapyta o sens ekonomiczny WIBOR-u – i jeśli go zabrakło, konsekwencje odczują banki, nie ich klienci. Kredytobiorcy zaś odzyskają należną im równowagę, a może i część pieniędzy, które – jak się okazuje – płacili od „rynku”, którego nie było.
