Sankcja Kredytu Darmowego i wyroki w TSUE – polskie sądy szykują się do lawiny pozwów?

Sankcja kredytu darmowego staje się coraz większym problemem dla banków. Rosnąca świadomość konsumentów sprawia, że zaczynają dokładnie sprawdzać swoje umowy kredytowe i składają coraz więcej pozwów przeciwko bankom. Nie wszystkie sądy wiedzą już, jak orzekać w sprawach o sankcję kredytu darmowego, ślą więc pytania prejudycjalne do TSUE. Niektóre pytają też Sąd Najwyższy o to, jak traktować występujące w umowach kredytowych błędy. Wszystko wskazuje więc, że linia orzecznicza ukształtuje się na dobre dopiero po wyrokach Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej i Sądu Najwyższego, tak jak to było w sprawach frankowych. Jeśli orzeczenia będą korzystne dla konsumentów, sądy może zalać fala pozwów na dużo większą skalę niż wcześniej w przypadku Frankowiczów. Bułgarskie i słowackie wyroki Trybunału napawają konsumentów optymizmem, a pierwszy wyrok w sprawie polskiej zapadnie już za 10 dni. Banki już wiedzą, że pozwów będzie dużo więcej i próbują temu przeciwdziałać, naciskając na zmianę przepisów prawnych. Czy uda się im tę machinę zatrzymać, czy sądy jednak zaleje lawina pozwów o sankcję kredytu darmowego? Oto aktualne wieści na temat kształtowania się linii orzeczniczej oraz przewidywania tego, jak sytuacja może się rozwinąć.

• Dynamiczny wzrost ilości spraw sądowych o sankcję kredytu darmowego już nie pozwala bankom bagatelizować sytuacji, jak to czyniły jeszcze rok temu. Liczba postępowań o SKD na koniec III kwartału 2024 sięgała ponad 10 tys. spraw, a ilość ta stale rośnie i jak podają same banki, będzie rosła w najbliższych miesiącach.
• Chociaż kredytobiorca ma prawo do sankcji kredytu darmowego po złożeniu do banku oświadczenia, banki tego nie uznają i konsument musi dochodzić jej w sądzie. Jednak to on w opinii bankowców jest winien trudnej sytuacji w sądach i banki próbują rozwiązać problem inaczej – poprzez wymuszanie zmian w prawie.
• To jednak wyroki TSUE będą rewolucjonizować polskie orzecznictwo w sprawach o SKD, tak jak to było w przypadku kredytów frankowych. Pierwsze już są i chociaż nie dotyczą spraw polskich, polscy konsumenci mogą się na nie powoływać.
• 13 lutego Trybunał Sprawiedliwości wyda pierwsze orzeczenie w polskiej sprawie C-472/23. Oczekuje się, że w tym roku takich odpowiedzi na ważne pytania o SKD będzie znacznie więcej, a może pojawić się również orzeczenie SN, do którego pytania skierował Sąd Okręgowy w Poznaniu.
• Obecna linia orzecznicza w polskich sądach już zaczyna być bardziej prokonsumencka, bo sędziowie coraz częściej też dostrzegają rażące błędy w umowach. Czy korzystne orzecznictwo spowoduje lawinę pozwów, czy też powstrzyma ją planowane złagodzenie polskich przepisów dotyczących sankcji kredytu darmowego?

Sankcja kredytu darmowego – pozwów przybywa a sądy coraz częściej są prokonsumenckie

W stosunku do lat ubiegłych, kiedy to w sądach toczyło się zaledwie 100 do 200 spraw o sankcję kredytu darmowego, w 2024 roku pozwów o SKD dynamicznie zaczęło przybywać, aby na koniec III kwartału osiągnąć liczbę 10 tysięcy. Nie ma jeszcze dokładnych danych za IV kwartał, ale jak podają sami bankowcy, jest ich już około 12 tysięcy, a będzie jeszcze więcej. Banki najlepiej wiedzą bowiem, jakiej ilości pozwów mogą się spodziewać w najbliższym czasie, ponieważ pozwanie banku zawsze poprzedza złożenie oświadczenia o sankcję kredytu darmowego.

Banki jednak ignorują tego rodzaju oświadczenia konsumentów lub wręcz odrzucają je. Konsument więc nie ma innego wyjścia, jak iść do sądu, aby powalczyć o swoje prawo do darmowego kredytu za występujące w umowie błędy, które naruszają art. 45 ustawy o kredycie konsumenckim.

I chociaż ustawa istnieje w polskim prawie już od 2011 roku, niewielu konsumentów zdawało sobie wcześniej sprawę z tego, że mogą oni domagać się darmowego kredytu, jeśli ich umowa zawiera błędy lub braki formalne czy informacyjne. Dopiero niedawno zostało to nagłośnione przez kancelarie i pokrzywdzeni konsumenci postanowili skorzystać ze swoich praw.

Dla sądów jednak takie sprawy są nowością i jeszcze nie zawsze wiedzą, jak orzekać. Wynika to częściowo z niedoprecyzowanych zapisów w ustawie. Pojawia się wiele dylematów, czy występujące naruszenia banku powinny skutkować sankcją.

Na początku linia orzecznicza była więc przede wszystkim korzystna dla banków i jak same podawały, było to około 90-95% wygranych przez nie spraw. W miarę nagłaśniania sprawy i głębszej analizy umów przez sądy sytuacja zaczyna się zmieniać i już teraz banki podają, że na 1000 zakończonych spraw wygrały 80% z nich. Widać więc, że sądy coraz częściej dostrzegają poważne błędy w umowach i korzystnych dla konsumentów orzeczeń przybywa. Sporo jest jeszcze wątpliwości i wtedy sądy kierują pytania prejudycjalne do TSUE.

TSUE wyznacza kierunek linii orzeczniczej w sprawach o SKD

Tę samą strategię, jak w sprawach frankowych, przyjmują często polskie sądy w rozstrzyganiu spraw o sankcję kredytu darmowego. W razie wątpliwości wysyłają pytania prejudycjalne do TSUE, co daje szansę polskiemu konsumentowi na prokonsumenckie wyznaczenie kierunku linii orzeczniczej. Banki mają za złe nawet sądom krajowym, że tych pytań do Trybunału kierują za dużo. Jest to bowiem najwięcej spośród wszystkich krajów unijnych. W sprawach związanych z SKD powędrowało ich już kilkadziesiąt i wciąż dochodzą kolejne. Zdaniem prawników konsumentów jest to bardzo dobra droga, która pozwoli wyjaśnić wszelkie wątpliwości i będzie skutkować sprawiedliwymi wyrokami.

Jak się okazuje, w analogicznych sprawach do TSUE trafiają też pytania z innych krajów unijnych i są już nawet pierwsze wyroki korzystne dla konsumentów. Już w 2024 roku Trybunał wydał orzeczenie w sprawie bułgarskiej C-714/22, a w styczniu tego roku zapadł wyrok w sprawie słowackiej C-677/23. W obu przypadkach Trybunał przyznał rację konsumentom.

W pierwszej z tych spraw TSUE pochylał się nad błędnym wyliczeniem RRSO w umowie i stwierdził, że skutkuje to nieoprocentowanym kredytem bez żadnych kosztów. Natomiast w sprawie słowackiej Trybunał wypowiedział się również w sprawie RRSO pod kątem konieczności zamieszczania w umowie założeń do jej wyliczenia, a także rozstrzygał, jak szczegółowe informacje powinna zawierać umowa odnośnie długości jej trwania.

Trybunał stwierdził, że w umowie nie musi być podana dokładna ilość lat, na jaki został udzielony kredyt, ale powinny być informacje pozwalające konsumentowi łatwo się w tej kwestii zorientować, np. na podstawie ilości rat do zapłacenia czy przedstawionego harmonogramu spłat. TSUE uznał też, że umowa powinna zawierać jasne i wyraźne, a nie tylko ogólnikowe przedstawienie założeń do wyliczenia RRSO, aby konsument mógł łatwo ten sposób wyliczania zweryfikować. Jeśli tego nie ma, konsument ma prawo skorzystać z sankcji.

Wyroki te pomogą także polskim konsumentom w walce z bankami w sądach, a już 13 lutego tego roku zapadnie w Luksemburgu pierwszy wyrok w sprawie polskiej C-472/23.

Na jakie pytania w polskiej sprawie C-472/23 odpowie TSUE?

Już 13 lutego na wniosek Sądu Rejonowego w Warszawie TSUE pochyli się nad odpowiedzią na 2 pytania, które będą dotyczyć następujących kwestii:

• stosowanego przez banki zawyżania RRSO
• zawartych w umowie podstaw zmian wysokości opłat
• zgodności z prawem unijnym przyjętego w polskich przepisach automatyzmu stosowania sankcji bez względu na stopień naruszeń banku

Oczekuje się, że w tej sprawie Trybunał nie tylko dołoży kolejny element do poprzednich orzeczeń rozstrzygających nieprawidłowe podawanie w umowach stawki RRSO, ale przede wszystkim wypowie się, czy sankcja kredytu darmowego w ujęciu polskich aktualnie obowiązujących przepisów, które kwestionują banki, jest zgodna z prawem unijnym. Chodzi o ewentualną proporcjonalność sankcji. Przepisy ustawy o kredycie konsumenckim bowiem przewidują zastosowanie jednej sankcji skutkującej darmowym kredytem bez względu na przewinienia banku. Sąd pyta więc, czy prawo unijne na to pozwala, czy też polskie sądy powinny udzielać sankcji w zakresie adekwatnym do naruszeń banku.

Jeśli Trybunał potwierdzi zasadność stosowania sankcji jako elementu odstraszającego w pełnym wymiarze, wytrąci argumenty bankom w forsowaniu zmian w polskim prawie, które już są przygotowywane.

Więcej pytań do TSUE od polskich sądów

W kolejce na odpowiedzi Trybunału czeka jeszcze wiele innych pytań od polskich sądów, które prezentowaliśmy już w poprzednich artykułach. Dotyczą między innymi kwestii kredytowania kosztów kredytu oraz ich oprocentowania, obowiązków informacyjnych banku w kwestii kwoty udzielanego kredytu czy przedterminowej spłaty kredytu oraz tego, czy sądy powinny z urzędu badać wszystkie błędy w umowach, czyli nawet te, których nie wskazał kredytobiorca, a także tego, ile czasu ma konsument na złożenie oświadczenia o skorzystaniu z sankcji, czy też jej ewentualnej proporcjonalności. Niektóre z nich będą przedmiotem obrad TSUE jeszcze w tym roku i na bieżąco będziemy o tym informować.

Teraz jeszcze warto przytoczyć 2 nowe pytania do TSUE jakie zadał w sprawie sankcji kredytu darmowego Sąd Rejonowy we Włodawie. Oto czego dotyczą.

1. Sąd pyta, czy zapisy w umowach przewidujące oprocentowanie nie tylko rzeczywiście wypłaconej kwoty kredytu, ale też jego kosztów, takich jak prowizja, opłaty, czy inne pozaodsetkowe koszty są zgodne z prawem Unii Europejskiej.
2. W drugim pytaniu sąd pyta, czy banki powinny informować klientów o tym, że podstawa do obliczania odsetek różni się od rzeczywistej wypłacanej kwoty kredytu.

Odpowiedzi na te pytania można spodziewać się nie wcześniej niż w przyszłym roku, ale może ona mieć duże znaczenie dla wielu konsumentów, ponieważ stosowanie tego rodzaju praktyk, które ujęto w pytaniach, dotyczy tysięcy umów kredytowych.

Pytania o SKD poszły także do Sądu Najwyższego

Nie tylko TSUE zajmie się wkrótce sankcją kredytu darmowego, ale także Sąd Najwyższy, bo Sąd Okręgowy w Poznaniu zadał mu 3 pytania.

1. Pierwsze pytanie dotoczyło terminu na skorzystanie z SKD. Sąd zapytał, czy rok na złożenie oświadczenia o zamiarze skorzystania z SKD powinno się liczyć od momentu wykonania umowy przez bank, czy też przez obie strony umowy.
2. W drugim pytaniu sąd poruszył kwestię, która dotyczy większości umów o kredyt konsumencki i praktyki stosowanej przez banki, czyli kredytowania i oprocentowania kosztów kredytu. Poznański sąd chce wiedzieć, czy jest to zasadne.
3. W trzecim pytaniu sąd pyta, czy można zastosować sankcję w przypadku błędnego wyliczenia RRSO w przypadku, gdy powodem tego było oprocentowanie kosztów kredytu.

Niektóre z tych pytań pokrywają się z tymi zadanymi Trybunałowi Unii Europejskiej. Nie wiadomo jeszcze której odpowiedzi doczekamy się szybciej, ale będziemy to śledzić i na bieżąco Państwu przekazywać.

W umowach są poważne błędy, a banki chcą miarkowania sankcji. Czy to im coś da?

Banki, widząc, że liczba pozwów o sankcję kredytu darmowego gwałtownie rośnie, usilnie apelują do rządu, aby zmienił prawo, bo inaczej pozwy zaleją sądy. Domagają się miarkowania sankcji i tego, aby drobne błędy bankowi uchodziły na sucho. Chcą, aby tylko niektóre najpoważniejsze naruszenia banku, które bezpośrednio negatywnie wpłynęły na sytuację i decyzje konsumenta skutkowały sankcją. W innym przypadkach sankcja mogłaby być łagodniejsza lub wcale by nie przysługiwała.

I jak widać, niestety ustawodawca bierze pod uwagę stanowisko banków i przy okazji przygotowywania nowej implementacji dyrektywy unijnej, chce wprowadzić do ustawy pewne doprecyzowania przepisów, a także dołożyć zapisy o miarkowaniu sankcji. Prezes ZBP najwyraźniej jest z tego zadowolony, ale uważa, że prace legislacyjne nad całą ustawą potrwają zbyt długo i chce, aby poprawki dotyczące sankcji wprowadzić natychmiast.

Najwyraźniej też bankowcy poprzez swoje głośne lamenty i naciski na polskie władze chcą również wywrzeć wpływ na TSUE, bo jak twierdzi prezes ZBP dr Tadeusz Białek, polski rząd również uważa, że unijne prawo nie sprzeciwia się temu, by kredytodawca umożliwiał konsumentowi spłatę kosztów pozaodsetkowych w postaci oprocentowanych rat i już wysłał swoje stanowisko do Trybunału.

Jak widać więc, konsumentowi, póki co, wiatr w oczy wieje nie tylko ze strony banków, ale i polskich władz, ale to i tak nie uratuje banków przed tysiącami, jeśli nie milionami darmowych kredytów dla konsumentów. Niestety błędy w umowach są liczne i często bardzo poważne, więc nawet miarkowanie sankcji nie ustrzeże banku w takich wypadkach przed koniecznością zwrotu pieniędzy ludziom. TSUE z pewnością w tym pomoże. Nie wiadomo natomiast, jakie dokładnie zapisy znajdą się w polskiej ustawie.

Trzeba jednak mieć nadzieję, że ustawodawca nie pójdzie bankom na rękę na tyle, aby rzeczywiście wprowadzać je na gwałt, lecz zgodnie z planem wprowadzania nowej implementacji ustawy, a do tego czasu może być już więcej orzeczeń TSUE, którymi będzie musiał się kierować. W efekcie może więc skończyć się to dobrze dla konsumenta, ponieważ jest szansa na takie doprecyzowanie ważnych kwestii, jeśli weźmie się pod uwagę wyroki Trybunału, aby przyszła ustawa nie wprowadzała już sądów w konsternację i umożliwiła szybkie i sprawne orzekanie.

Linia orzecznicza musi się bowiem ukształtować i dobrze, że tak dużo pytań prejudycjalnych poszło do TSUE, gdyż dzięki temu ma szansę stać się to szybko, a konsumenci zyskają większą ochronę. Już teraz sędziowie w uzasadnieniach wyroków coraz częściej wypowiadają się nawet sarkastycznie na temat praktyk bankowych. Warto przytoczyć tu, chociażby taki cytat z niedawnego wyroku, w którym sędzia stwierdził, że „Podmiot, jakim jest bank, zapewne potrafi, a przynajmniej powinien…sporządzić umowę zawierającą wszelkie niezbędne elementy określone przez przepisy. Analiza całej przedmiotowej umowy pozwala na stwierdzenie, że przy przygotowywaniu jej treści prostota, jasność, przejrzystość i precyzyjność jej sformułowań, nie była priorytetem”. Już nawet więc w oczach niektórych polskich sędziów, którzy przyjrzeli się umowom, żałosne wydaje się skomlenie banków i ich walka z jak twierdzą, bezpodstawnymi zarzutami.

Podsumowanie

Pomimo szerokiego sprzeciwu bankowców, którzy przekonali do swoich racji nawet rząd, wszystko wskazuje na to, że w sprawach o sankcję kredytu darmowego sądy zaleje nowa fala pozwów, a linia orzecznicza szybko ukształtuje się na korzyść konsumentów. Taką nadzieję dają już dwa wyroki TSUE, które zapadły i te, które przyjdą, bo trudno sobie wyobrazić, żeby prokonsumencki Trybunał Sprawiedliwości miał nie wziąć w obronę tego, kto wykorzystywany przez lata przez sektor bankowy, tej ochrony potrzebuje.

Protesty banków nic nie dadzą, gdyż same sobie zgotowały ten los. Gdyby nie było błędów w umowach, polski konsument nie musiałby ich skarżyć. Banki niestety przez lata robiły to bez żadnych konsekwencji i teraz się burzą, jak ludzie powiedzieli, że mają dość. Nie pomoże im więc nawet wprowadzenie miarkowania sankcji, może co najwyżej pomóc zaoszczędzić im jakieś okruchy tego, co powinny oddać polskim konsumentom.

Banki o tym wiedzą i już szykują na ten cel duże rezerwy. Widzą przecież, że zwiększa się ilość oświadczeń o skorzystaniu z sankcji oraz ilość korzystnych dla konsumentów wyroków i to w sytuacji, gdy jeszcze nie zapadł żaden wyrok w polskiej sprawie w TSUE. Co będzie więc, gdy już takie zaczną się pojawiać? Sądy zasypie lawina pozwów od konsumentów, którzy zechcą darmowego kredytu i nic im w tym nie przeszkodzi. Tak było w sprawach frankowych, tak będzie i teraz, a banki muszą w końcu dostać nauczkę, gdyż ich butne wypowiedzi pokazują, że nadal nie chcą widzieć swoich błędów i wcale nie jest im żal, że je popełniali. Jeśli konsumenci teraz nie wyegzekwują swoich praw, nie ma co liczyć, że banki wezmą się do rzetelnej uczciwej roboty i zaoferują w przyszłości produkty, które będą atrakcyjne i uczciwe dla obu stron.