Po latach walki z bankiem zapada upragniony wyrok. A potem część frankowiczów, zamiast rozliczyć się z kancelarią, zaczyna szukać sposobu, żeby uniknąć zapłaty. Problem w tym, że manewr, który wygrał z bankiem — „nie rozumiałem umowy” — wobec własnego prawnika zwykle nie działa. I potrafi kosztować drugi raz.
Nowy front sporu — tym razem po stronie klienta
Liczba ugód frankowych idzie już w setki tysięcy, a do spraw o franki dołączył świeży front sankcji kredytu darmowego (SKD). Im więcej zakończonych sukcesem spraw, tym częściej pojawia się zjawisko, które jeszcze niedawno byłoby nie do pomyślenia: poradniki, jak nie zapłacić kancelarii po wygranej.
Pomysły krążące po grupach są trzy. Pierwszy — dogadać się z bankiem samodzielnie, „z pominięciem prawnika”, licząc, że skoro ugodę podpisał klient, prowizja się nie należy. Drugi — podważyć klauzulę o wynagrodzeniu jako abuzywną. Trzeci — powołać się na to, że „nie doczytało się” umowy z kancelarią. Zjawisko urosło na tyle, że zainteresował się nim Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów. I — wbrew oczekiwaniom buntowników — nie stanął po ich stronie.
Umowa to umowa. Co naprawdę mówi Kodeks cywilny
Polskie prawo nie zna „taryfikatora” honorariów za prowadzenie sprawy frankowej. Wysokość i konstrukcję wynagrodzenia strony ustalają same, na zasadzie swobody umów (art. 3531 k.c.). To dlatego model „success fee” — niska opłata na starcie, prowizja dopiero po sukcesie — jest w pełni legalny, podobnie jak powiązanie części wynagrodzenia z zasądzonymi kosztami zastępstwa czy odsetkami.
Drugą stroną tej swobody jest obowiązek dotrzymania słowa. Zgodnie z zasadą pacta sunt servanda (art. 354 k.c.) zobowiązanie należy wykonać zgodnie z jego treścią. Innymi słowy: jeśli podpisałeś, że po wygranej zapłacisz prowizję — płacisz, niezależnie od tego, czy wygraną przyniósł wyrok, czy ugoda.
Jest tu jednak istotny niuans etyczny, o którym rzadko się mówi. Zasady wykonywania zawodu adwokata i radcy prawnego co do zasady nie pozwalają, by wynagrodzenie opierało się wyłącznie na prowizji od wygranej (tzw. zakaz pactum de quota litis). Honorarium za sukces jest dopuszczalne, ale jako składnik dodatkowy — obok wynagrodzenia podstawowego, nie zamiast niego. Rzetelna kancelaria zawsze ma więc w umowie jakąś część „bazową”; model czystego „no win, no fee” w wykonaniu profesjonalnego pełnomocnika jest etycznie wątpliwy.
UOKiK: pobieranie success fee jest dopuszczalne
Stanowisko urzędu jest jednoznaczne. Biuro prasowe UOKiK potwierdziło, że pobieranie opłaty zarówno w formie success fee, jak i kosztów zastępstwa procesowego jest dopuszczalne — bo nie regulują tego żadne przepisy, tylko zapisy umowne między klientem a kancelarią. Warunek jest jeden: zasady wynagrodzenia muszą być jasno opisane w umowie.
Urząd odniósł się też wprost do ugód. Jeśli umowa wiąże prowizję z „osiągnięciem rezultatu”, a takim rezultatem jest również ugoda — to honorarium należy się tak samo jak po wyroku. Wiele kancelarii zapisuje to dziś explicite: prowizja przysługuje zarówno przy ugodzie sądowej, jak i pozasądowej. Co istotne, badając skargi frankowiczów na kancelarie, UOKiK w zdecydowanej większości przypadków rozstrzygnął je na korzyść prawników. Powód był zawsze ten sam: sporne informacje były w umowie — klienci po prostu ich nie przeczytali.
Matematyka buntu: dlaczego próba oszczędności kończy się wyższym rachunkiem
Tu zaczyna się część, którą buntownicy najczęściej pomijają. Prawnik — w odróżnieniu od banku — nie ściągnie honorarium z konta. Musi pozwać klienta. A gdy to robi, sprawa zwykle kończy się tak samo: umowa jest ważna, klient przegrywa i — na mocy art. 98 k.p.c. (zasada odpowiedzialności za wynik sprawy) — pokrywa koszty procesu i zastępstwa procesowego. Do tego dochodzą odsetki ustawowe za opóźnienie za cały czas zwłoki (art. 481 k.c.).
| Pozycja | Rozliczenie zgodnie z umową | Bunt → przegrany proces |
|---|---|---|
| Należne wynagrodzenie (success fee) | 19 000 zł | 19 000 zł |
| Odsetki za opóźnienie (art. 481 k.c.) | 0 zł | ≈ 2 000 zł |
| Koszty procesu i zastępstwa (art. 98 k.p.c.) | 0 zł | ≈ 3 600 zł |
| RAZEM | 19 000 zł | ≈ 24 600 zł |
Przykład poglądowy dla wartości przedmiotu sporu ok. 380 tys. zł i prowizji na poziomie 5%. W praktyce success fee waha się zwykle od kilku do kilkunastu procent korzyści — zależnie od kancelarii i modelu rozliczenia. Kwoty mają charakter ilustracyjny.
Wniosek jest prosty: ten, kto chciał zaoszczędzić na prowizji, w roli pozwanego płaci ją w całości, a do tego dorzuca odsetki, koszty sądowe i kilka lat niepewności. „Oszczędność” zamienia się w stratę.
„Nie doczytałem” — argument, który zadziałał tylko raz
Najwięcej ironii kryje się w trzeciej taktyce. Frankowicz wygrał z bankiem między innymi dlatego, że przekonał sąd, iż nie rozumiał skomplikowanej umowy kredytowej. Teraz ten sam człowiek twierdzi, że znów czegoś nie doczytał — tym razem w umowie z własnym prawnikiem.
Sądy podchodzą do takiego tłumaczenia z rosnącą surowością. Gdy okazuje się, że sporne postanowienie było w umowie czarno na białym, sędzia najczęściej stwierdza ważność kontraktu i zasądza zaległe wynagrodzenie. Jak zauważa środowisko prawnicze, byłoby paradoksem, gdyby podmioty zarabiające na zwalczaniu klauzul abuzywnych same mogły bezkarnie powoływać się na „nieświadomość” własnych umów.
Najczęstsze pułapki w umowach z kancelariami
Skoro o czytaniu umowy mowa — oto miejsca, w których naprawdę warto zatrzymać wzrok. Nie po to, by szukać pretekstu do buntu, ale by świadomie podpisać dobrą umowę i nie mieć później rozczarowań.
- ›Od czego liczona jest prowizja. Od realnej korzyści netto klienta, czy od „całej zasądzonej kwoty” (która może obejmować zwrot kapitału, który i tak był Twój)? To różnica nawet kilkudziesięciu tysięcy złotych.
- ›Definicja „sukcesu”. Czy ugoda — sądowa i pozasądowa — jest objęta prowizją? Czy przewalutowanie liczy się jako rezultat? Brak definicji to przyszły spór.
- ›Moment i forma płatności. Czy płacisz po prawomocnym wyroku, czy już po I instancji? Czy jest możliwość rozłożenia na raty?
- ›Kto bierze koszty zastępstwa od banku. Przy wygranej to bank pokrywa KZP — upewnij się, że umowa nie „dubluje” tej kwoty po Twojej stronie.
- ›Kary umowne za ugodę. Zapis grożący wysoką karą za zawarcie ugody z bankiem to czerwona flaga — UOKiK takie klauzule kwestionował.
Kiedy klient naprawdę ma rację
To nie jest tak, że konsument jest wobec kancelarii bezbronny — i uczciwość nakazuje to powiedzieć. Klient ma prawo kwestionować postanowienie niedozwolone (art. 3851 k.c.), a zapis niejednoznaczny tłumaczy się na jego korzyść (art. 385 § 2 k.c., zasada contra proferentem).
I nie są to przepisy martwe. UOKiK prowadził postępowanie wyjaśniające wobec kilkunastu kancelarii frankowych, a w decyzji nr RKT-6/2022 (z 14 listopada 2022 r., wobec wrocławskiej Kancelarii Primus) uznał część klauzul o wynagrodzeniu za niedozwolone. Kluczowe jest jednak co dokładnie zakwestionował: nie samą ideę success fee, lecz konkretne wadliwe zapisy — nietransparentny sposób liczenia prowizji, oderwanie jej od realnej korzyści klienta oraz niejasne definicje przy ugodach i przewalutowaniu. To rozróżnienie wzmacnia, a nie osłabia pozycję rzetelnych kancelarii: pod ostrzałem była nieprzejrzystość, nie wynagrodzenie za sukces jako takie.
Linia podziału jest więc czytelna: klauzula transparentna, indywidualnie uzgodniona i powiązana z rzeczywistym rezultatem pracy jest skuteczna i sąd jej broni. Klauzula napisana niejasno, „na wszelki wypadek na korzyść kancelarii” — może upaść.
Etyka i długa gra całej społeczności
Jest też wymiar, którego nie widać w tabeli kosztów. Przez lata frankowicze budowali w sądach wizerunek strony słabszej, oszukanej, godnej ochrony. Rosnąca fala „kombinowania” z własnymi pełnomocnikami ten wizerunek nadwątla — a sędzia, który dziś rozpoznaje sprawę przeciwko bankowi, jutro może czytać pozew kancelarii przeciwko jej własnemu klientowi. Reputacja grupy jest wspólnym dobrem; pojedynczy „cwaniacy” osłabiają pozycję wszystkich.
Dobra wiadomość jest taka, że uczciwa droga niemal zawsze jest też tańsza. Jeśli prowizja wydaje się za wysoka, znacznie skuteczniejsze od buntu po wyroku jest po prostu negocjowanie warunków przed podpisaniem — albo, gdy sprawa już trwa, rozmowa o rozłożeniu honorarium na raty. Kancelarie, którym zależy na reputacji, zwykle są na takie rozmowy otwarte.
Jak bezpiecznie rozliczyć się z kancelarią po wygranej
W praktyce wystarczą trzy kroki. Po pierwsze — wróć do umowy i sprawdź, od czego dokładnie liczona jest prowizja oraz w którym momencie staje się wymagalna. Po drugie — przy ugodzie z bankiem zadbaj, by to bank pokrył koszty zastępstwa procesowego; skoro w przegranym procesie i tak musiałby je zapłacić, nie ma powodu z tego rezygnować. Po trzecie — jeśli naprawdę masz wątpliwości co do konkretnego zapisu, nie „obstawiaj” milczeniem, lecz skonsultuj umowę z niezależnym prawnikiem. Godzina konsultacji kosztuje ułamek tego, co przegrany proces o honorarium.
Najważniejsze w pigułce
- Success fee jest legalne — potwierdza to wprost UOKiK. Decyduje treść umowy, nie domysły.
- Etyka zawodowa dopuszcza prowizję od sukcesu jako dodatek, nie jako jedyne wynagrodzenie.
- Ugoda z bankiem nie zwalnia z prowizji, jeśli umowa wiąże ją z osiągnięciem rezultatu.
- Pozwany o zapłatę klient dokłada koszty procesu (art. 98 k.p.c.) i odsetki (art. 481 k.c.) — płaci więcej, nie mniej.
- Kwestionować można realnie tylko klauzulę niejasną lub oderwaną od efektu pracy (art. 3851 k.c.) — nie samo istnienie prowizji.
Konkluzja
Walka z bankiem była walką o sprawiedliwość. Próba ograania własnego prawnika po wygranej to już tylko rachunek ekonomiczny — i wychodzi on dla buntownika fatalnie. Najtańsza, najszybsza i najbezpieczniejsza droga prowadzi przez umowę, którą się podpisało. A jeśli coś w niej budzi wątpliwości, czas na pytania jest przed złożeniem podpisu, nie po odebraniu wyroku.Materiał ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Ocena konkretnej umowy zależy od jej treści i okoliczności jej zawarcia.
