Strona 34, Przykład 6.2. Jedna tabelka w edukacyjnym poradniku Komisji Nadzoru Finansowego z 2021 roku pokazuje krok po kroku, jak doliczyć kredytowaną prowizję do kapitału, naliczać od niej odsetki i policzyć RRSO tak, jak przez lata robiły to banki. Dokładnie ten mechanizm TSUE uznał 23 kwietnia 2026 r. za sprzeczny z prawem unijnym, a miesiąc temu dołożył swoje Sąd Najwyższy. Sposób ujmowania kredytowanych kosztów w RRSO Trybunał zakwestionował zresztą już w 2016 r., pięć lat przed wydaniem poradnika. Dokument, który miał edukować konsumentów, staje się dziś jednym z ciekawszych dowodów w sporach o sankcję kredytu darmowego. 
Co dokładnie stoi w poradniku KNF
Chodzi o publikację „Ryzyko stopy procentowej dla klientów instytucji finansowych, czyli co trzeba wiedzieć korzystając z kredytów i depozytów” autorstwa Anny Kuligowskiej, wydaną nakładem Urzędu KNF w 2021 r. w ramach projektu edukacyjnego CEDUR (stan prawny: 31 grudnia 2020 r.). W rozdziale o RRSO autorka prowadzi czytelnika przez przykłady liczbowe. Przykład 6.1: kredyt na 10 000 zł, 24 równe raty, oprocentowanie 6 proc., rata 443,21 zł, RRSO 6,17 proc. Wszystko się zgadza.
Ciekawie robi się w Przykładzie 6.2. Do tego samego kredytu dochodzi prowizja 5 proc., która, cytat z poradnika, „jest kredytowana, czyli doliczana do kwoty udzielonego kredytu”. Kapitał rośnie do 10 500 zł, rata liczona jest od tej powiększonej kwoty i skacze z 443,21 zł do 465,37 zł. W arkuszu kalkulacyjnym, którego zrzut trafił do publikacji, przepływy w dniu uruchomienia kredytu to minus 10 500 zł (wypłata „kwoty kredytu”) i plus 500 zł (spłata prowizji), przy czym spłata prowizji, jak precyzuje autorka, „nie zmniejsza kapitału pozostałego do spłaty”. Wynik: RRSO 11,40 proc.
Konsument dostaje więc do ręki 10 000 zł, ale odsetki przez dwa lata płaci od 10 500 zł. Bank zarabia odsetki od własnej prowizji. I nie jest to opis patologii, tylko neutralna instrukcja obliczeniowa, podana jako standardowy sposób konstrukcji kredytu. Na ten fragment zwrócili w tym tygodniu uwagę prawnicy zajmujący się sporami konsumenckimi, m.in. radca prawny Mateusz Lato, którego wpis w serwisie X wywołał dyskusję o tym, ile umów zawartych według tego schematu wciąż funkcjonuje na rynku.
Paradoks RRSO: droższy kredyt wygląda na tańszy
Dlaczego to w ogóle jest problem? RRSO powstało po to, by konsument mógł jedną liczbą porównać oferty. Konstrukcja z kredytowaną prowizją psuje ten wskaźnik u podstaw. Najlepiej widać to, gdy liczby z poradnika KNF przeliczy się w trzech wariantach. Przeliczyliśmy, identyczną metodą IRR, jaką stosuje załącznik nr 4 do ustawy o kredycie konsumenckim.
| Wariant | Rata | Łączny koszt kredytu | RRSO |
|---|---|---|---|
| Kredyt 10 000 zł bez prowizji (Przykład 6.1 KNF) | 443,21 zł | 636,94 zł | 6,17% |
| Prowizja 500 zł kredytowana — metoda z Przykładu 6.2 KNF | 465,37 zł | 1 168,79 zł | 11,40% |
| Prowizja 500 zł zapłacona z własnej kieszeni | 443,21 zł | 1 136,94 zł | 11,68% |
Obliczenia własne chf24.pl na danych z poradnika KNF (kredyt 10 000 zł, 24 raty równe, oprocentowanie 6%, prowizja 5%). Koszt = suma wpłat konsumenta ponad otrzymany kapitał.
Wniosek jest kontrintuicyjny, ale matematycznie nieubłagany. Kredyt z prowizją zapłaconą gotówką jest dla konsumenta o blisko 32 zł tańszy, bo nie płaci odsetek od prowizji. A mimo to jego RRSO jest wyższe: 11,68 proc. wobec 11,40 proc. Kredytowanie prowizji, czyli wariant droższy, daje na papierze niższy wskaźnik. Miernik stworzony do ochrony konsumenta pokazuje mu droższy produkt jako atrakcyjniejszy. Przy kredycie na 10 000 zł różnica to ułamek punktu procentowego. Przy kredytach konsolidacyjnych na 100–150 tys. zł, z prowizjami i składkami ubezpieczeniowymi rzędu kilkunastu procent, efekt rośnie do rozmiarów, które realnie wypaczają porównywalność ofert. Na ten paradoks powoływał się UOKiK w stanowiskach z lat 2012–2013, przywoływanych dziś przez pełnomocników konsumentów — niemal dekadę przed wydaniem poradnika.
Oś czasu, która robi wrażenie
Cała sprawa nie miałaby takiego ciężaru, gdyby nie chronologia. W kwietniu 2016 r. TSUE wydał wyrok w sprawie C-377/14 (Radlinger), w którym przesądził, że kredytowane koszty nie mogą być wliczane do całkowitej kwoty kredytu, bo sztuczne zawyżanie tej kwoty prowadzi do zaniżenia RRSO i wprowadza konsumenta w błąd co do rzeczywistego kosztu zobowiązania. Poradnik KNF ukazał się w 2021 r., ze stanem prawnym na koniec 2020 r. Prawie pięć lat po Radlingerze. A w Przykładzie 6.2 jako zmienną Ck (kwotę wypłaty) przyjmuje kwotę powiększoną o kredytowaną prowizję.
Trzeba tu być precyzyjnym, bo od tego zależy uczciwość całej tezy. Publikacja CEDUR nie jest rekomendacją nadzorczą ani stanowiskiem urzędowym KNF. Sama zastrzega, że „nie ma charakteru stanowiska prawnego, ale rozważań ekonomicznych” i nie stanowi porady prawnej. Nikt więc nie powinien pisać, że „KNF nakazała bankom” cokolwiek. Znaczenie tego dokumentu leży gdzie indziej: pokazuje, że konstrukcja odsetek od kredytowanych kosztów była w 2021 r. traktowana jako rynkowa oczywistość. Na tyle oczywista, że trafiła do materiału edukacyjnego firmowanego przez urząd nadzoru jako neutralny przykład obliczeniowy. To nie był trik pojedynczego banku. To był standard.
TSUE domknął sprawę 23 kwietnia 2026 r.
Standard ten runął wiosną tego roku. W wyroku z 23 kwietnia 2026 r. w sprawie C-744/24, zainicjowanej pytaniami Sądu Rejonowego we Włodawie, Trybunał orzekł, że odsetki mogą być naliczane wyłącznie od kwoty faktycznie wypłaconej konsumentowi, a koszty kredytu — prowizje, składki ubezpieczeniowe, opłaty — nie mogą stanowić podstawy oprocentowania. Kanwą sprawy była umowa, w której klient otrzymał realnie ok. 133 tys. zł, a odsetki naliczano mu od 150 tys. zł, bo do „kwoty kredytu” doliczono skredytowaną składkę ubezpieczeniową. Trybunał rozdzielił kapitał oddany do dyspozycji konsumenta od kosztów udzielenia kredytu i uznał, że mieszanie tych dwóch kategorii narusza prawo unijne. Sektor próbował studzić nastroje: Związek Banków Polskich podkreślał po wyroku, że Trybunał nie przesądził, iż pobieranie odsetek od kredytowanych kosztów automatycznie uruchamia sankcję kredytu darmowego. To akurat prawda — o sankcji rozstrzyga polska ustawa, nie wyrok. Ale fundament praktyki został podważony.
Sąd Najwyższy dołożył swoje: wyrok II CSKP 89/26
Miesiąc temu do gry wszedł Sąd Najwyższy. Wyrokiem z 8 lipca 2026 r., sygn. II CSKP 89/26, uchylił niekorzystne dla kredytobiorcy rozstrzygnięcie sądu drugiej instancji i w uzasadnieniu, powołując się m.in. na C-744/24, wskazał, że stopa oprocentowania może mieć zastosowanie wyłącznie do kwoty faktycznie wypłaconej konsumentowi — nie do opłat, prowizji ani składki ubezpieczeniowej. SN dodał przy tym rzecz, którą banki lubiły podnosić w procesach: bez znaczenia pozostaje techniczne przelanie prowizji na rachunek kredytobiorcy tuż przed jej natychmiastowym pobraniem. Taki księgowy rytuał nie czyni z prowizji wypłaconego kapitału. Sąd przypomniał też, że do zastosowania sankcji kredytu darmowego wystarczy jedno naruszenie ustawy — nie trzeba wykazywać całego katalogu uchybień — a sama sankcja ma również funkcję prewencyjną: ma skłaniać kredytodawców do rzetelnego wykonywania obowiązków informacyjnych. Dla spraw, w których bank liczył RRSO metodą z Przykładu 6.2, to sygnał trudny do przecenienia.
C-828/25 i kolejka pytań w Luksemburgu
To nie koniec. Przed TSUE czeka seria polskich pytań prejudycjalnych krążących wokół tego samego mechanizmu: C-473/25 (SR dla Krakowa-Nowej Huty, charakter prawny odsetek od kredytowanych kosztów), C-684/25 (SR w Brodnicy, proporcjonalność sankcji), C-763/25 (SR dla Warszawy-Woli, terminy i cesje) oraz C-828/25 (SR w Tomaszowie Mazowieckim, postanowienie z 25 listopada 2025 r., I C 1048/24). Ta ostatnia sprawa jest w kontekście poradnika KNF szczególnie ciekawa, bo sąd pyta wprost m.in. o to, jak przy konstrukcji „kwoty kredytu” obejmującej kredytowaną prowizję rozumieć zmienne we wzorze na RRSO z załącznika I do dyrektywy 2008/48. Czyli dokładnie o ten element, który Przykład 6.2 rozstrzyga po myśli banków. Sąd pytający zwrócił uwagę, że dokumenty kredytowe nie eksponowały faktu, iż podstawą naliczania odsetek jest nie tylko kwota wypłacona konsumentowi, ale i pobrana przez bank prowizja, a harmonogram nie rozdzielał salda na część realnie udostępnioną i część odpowiadającą skredytowanym kosztom.
W tej samej sprawie pojawia się drugi wątek, praktycznie najważniejszy dla osób, które kredyt już spłaciły: roczny, zawity termin na skorzystanie z sankcji. Sąd z Tomaszowa pyta, czy tak krótki, obiektywny termin — liczony niezależnie od tego, kiedy konsument w ogóle mógł się zorientować, jak w jego umowie działała „kwota kredytu” — da się pogodzić z unijną zasadą skuteczności ochrony konsumenta. Jeśli TSUE odpowie po myśli kredytobiorców, krąg osób mogących sięgnąć po SKD może się istotnie poszerzyć. Na dziś jednak dominująca wykładnia liczy rok od wykonania umowy, najczęściej rozumianego jako jej całkowita spłata, i na tym terminie trzeba się opierać, planując jakiekolwiek kroki.
Broń obosieczna: co ten dokument zmienia w sądach
I tu dochodzimy do najciekawszego wątku, bo poradnik KNF będzie w salach sądowych wykorzystywany przez obie strony. Tyle że z bardzo różną skutecznością.
Banki sięgną po niego jako po dowód dobrej wiary: skoro sam materiał edukacyjny nadzoru pokazywał taką metodę kalkulacji, trudno mówić o świadomym wprowadzaniu konsumentów w błąd. Problem w tym, że w sporach o sankcję kredytu darmowego ten argument jest procesowo pusty. Art. 45 ustawy o kredycie konsumenckim działa obiektywnie: przesłanką sankcji jest naruszenie obowiązków informacyjnych, a nie wina, zła wola czy świadomość kredytodawcy. Bank, który podał zaniżone RRSO, naruszył obowiązek informacyjny niezależnie od tego, z jakiego podręcznika korzystał jego departament produktów. Można się natomiast spodziewać, że poradnik pojawi się w argumentacji dotyczącej proporcjonalności sankcji — a o proporcjonalność pyta TSUE właśnie sąd w Brodnicy.
Konsumenci i ich pełnomocnicy dostają argument mocniejszy: dowód systemowości. W tysiącach spraw o SKD banki bronią się, że wątpliwości wokół kredytowanych kosztów to wynalazek kancelarii odszkodowawczych z ostatnich lat. Poradnik z 2021 r. pokazuje coś przeciwnego. Mechanizm był na tyle wystandaryzowany, że stanowił podręcznikowy przykład, mimo że TSUE zakwestionował jego fundament pięć lat wcześniej, a UOKiK sygnalizował problem dekadę wcześniej. To przesuwa ciężar narracji: nie mówimy o incydentalnych błędach w pojedynczych umowach, tylko o modelu biznesowym sektora, który przez lata funkcjonował bez korekty ze strony instytucji odpowiedzialnych za ochronę klienta rynku finansowego.
Jest wreszcie pytanie wykraczające poza pojedyncze procesy: kto właściwie pilnował w Polsce poprawności RRSO? Wskaźnik jest obowiązkowy od 2011 r., orzecznictwo unijne klarowne od 2016 r., a mimo to konstrukcja zaniżająca go przetrwała w praktyce, i w materiałach edukacyjnych, do lat dwudziestych. Dopiero fala pozwów o sankcję kredytu darmowego, wyrok C-744/24, a teraz II CSKP 89/26 wymusiły rozliczenie. Trudno o lepszą ilustrację tezy, że w polskim systemie ochrony konsumenta finansowego korekta przychodzi nie od nadzoru, lecz z Luksemburga. Z kilkuletnim opóźnieniem i na koszt sporny.
Jak sprawdzić, czy Twoja umowa ma zaniżone RRSO
Żeby wychwycić sygnał ostrzegawczy, nie trzeba być aktuariuszem. Wystarczy umowa kredytowa (albo formularz informacyjny) i wyciąg z konta. Znajdź dwie liczby: „kwotę kredytu” lub „całkowitą kwotę kredytu” zapisaną w umowie oraz kwotę, która faktycznie wpłynęła na Twój rachunek w dniu uruchomienia. Jeżeli pierwsza jest wyższa od drugiej, a różnica odpowiada prowizji, składce ubezpieczeniowej lub innej opłacie, bank najprawdopodobniej naliczał odsetki także od pieniędzy, których nigdy nie dostałeś. Drugi sygnał: harmonogram spłat, który pokazuje jedno wspólne saldo, bez rozdzielenia kapitału realnie wypłaconego od skredytowanych kosztów — na ten brak zwrócił uwagę zarówno sąd pytający w sprawie C-828/25, jak i Sąd Najwyższy.
Kogo obejmuje sankcja kredytu darmowego i do jakiej kwoty
Sankcja kredytu darmowego dotyczy wyłącznie kredytów konsumenckich do 255 550 zł (albo równowartości tej kwoty w walucie obcej): gotówkowych, ratalnych, konsolidacyjnych, pożyczek bankowych i pozabankowych. Nie obejmuje kredytów hipotecznych ani kredytów zaciągniętych na działalność gospodarczą. Skutek skutecznego skorzystania z sankcji jest za to radykalny: konsument zwraca sam kapitał, bez odsetek i pozostałych kosztów. Im większy kredyt i dłuższy okres spłaty, tym więcej jest do odzyskania.
Źródła: A. Kuligowska, „Ryzyko stopy procentowej dla klientów instytucji finansowych…”, UKNF/CEDUR, Warszawa 2021 (Przykłady 6.1–6.2, s. 31–35); wyrok TSUE z 21.04.2016 r., C-377/14 (Radlinger); wyrok TSUE z 13.02.2025 r., C-472/23 (Lexitor); wyrok TSUE z 23.04.2026 r., C-744/24; wyrok SN z 8.07.2026 r., II CSKP 89/26; postanowienie SR w Tomaszowie Mazowieckim z 25.11.2025 r., I C 1048/24 (pytania prejudycjalne C-828/25); stanowiska UOKiK z lat 2012–2013 dot. sposobu prezentacji RRSO. Obliczenia RRSO: opracowanie własne metodą IRR zgodnie z załącznikiem nr 4 do ustawy z 12.05.2011 r. o kredycie konsumenckim. Artykuł ma charakter dziennikarski i nie stanowi porady prawnej.
