Rząd chce zmienić sankcję kredytu darmowego. Co zakłada UC171?

Ministerstwo Sprawiedliwości zapowiada zróżnicowanie sankcji za naruszenia przy kredytach konsumenckich oraz wyraźny zakaz naliczania odsetek od kosztów kredytu. To założenia projektu UC171, wpisanego 3 listopada 2026 r. do wykazu prac rządu, a nie obowiązujące nowe przepisy. Dziś skuteczne skorzystanie z sankcji kredytu darmowego (SKD), przy naruszeniach wymienionych w art. 45 ustawy, oznacza co do zasady zwrot kapitału bez odsetek i innych kosztów należnych kredytodawcy. Nie każdy błąd w umowie daje jednak takie uprawnienie. Resort pod kierunkiem wiceministra Arkadiusza Myrchy uznaje jednorodny charakter sankcji za nieadekwatny do różnej wagi naruszeń. Planowany termin przyjęcia projektu przez Radę Ministrów to II kwartał 2027 r.; nie jest to data wejścia ustawy w życie.

Co zakłada projekt nowej ustawy o kredycie konsumenckim?

Nowa ustawa ma zastąpić ustawę z 2011 r. i wdrożyć unijną dyrektywę 2023/2225, nazywaną CCD2. Resort wylicza w wykazie dwanaście obszarów, w których obecne przepisy nie spełniają wymogów nowej dyrektywy. Dla kredytobiorców najważniejsze zmiany to: wyższy próg kwoty kredytu objętego ustawą, objęcie nią odroczonych płatności (BNPL) i najmu lub leasingu z prawem wykupu, zakaz udzielania kredytu po negatywnej ocenie zdolności kredytowej, ostrzeżenie „Uwaga! Pożyczanie pieniędzy kosztuje” w każdej reklamie kredytu, zakaz pobierania opłat przed zawarciem umowy oraz obowiązek zaproponowania restrukturyzacji przed egzekucją długu.

Według opisu w wykazie projekt ma utrzymać odsetki maksymalne z kodeksu cywilnego i limit kosztów pozaodsetkowych wzorowany na art. 36a obecnej ustawy. Podstawą tego omówienia jest opis założeń w wykazie, który nie zawiera pełnego tekstu przepisów, uzasadnienia ani oceny skutków regulacji. Dlatego szczegóły zapowiadanych rozwiązań i ich ostateczne brzmienie wymagają dalszej weryfikacji po publikacji dokumentów projektu.

Dlaczego MS uważa sankcję kredytu darmowego za „nieadekwatną”?

W wykazie resort krytykuje jednorodny charakter sankcji kredytu darmowego i uznaje go za nieadekwatną reakcję na różne naruszenia, odwołując się do orzecznictwa TSUE dotyczącego dyrektywy 2008/48. Zapowiada zróżnicowanie sankcji prywatnoprawnych w zależności od wagi uchybienia. Wpis nie wyjaśnia jednak, które naruszenia nadal będą prowadzić do utraty prawa do wszystkich odsetek i kosztów, a które do innych skutków. Bez przepisów projektu nie da się ocenić, jak zmieni się zakres uprawnień konsumentów. SKD nie jest przy tym jedynym cywilnoprawnym mechanizmem ochrony w obecnej ustawie: odrębnie uregulowano np. obniżenie kosztów przy wcześniejszej spłacie.

Ocena resortu brzmi podobnie jak argumenty sektora bankowego. Związek Banków Polskich w stanowisku do wyroku C-472/23 opowiadał się za zmianą przepisów i podkreślał proporcjonalność sankcji do wagi naruszenia. Orzecznictwo TSUE nie daje jednak prostej odpowiedzi. W wyroku z 13 lutego 2025 r. w sprawie C-472/23 Trybunał uznał, że jednolita sankcja jest zgodna z dyrektywą 2008/48, jeśli naruszenie mogło podważyć możliwość oceny przez konsumenta zakresu jego zobowiązania. Trybunał nie zakwestionował więc samej sankcji, tylko wskazał, przy jakich naruszeniach powinna być stosowana. Nowa dyrektywa wymaga z kolei, by sankcje były skuteczne, proporcjonalne i odstraszające. Gradacja nie może więc oznaczać sankcji symbolicznych.

Warto też pamiętać, jak zmieniał się kierunek prac. Wcześniejszy projekt nowej ustawy, wdrażający tę samą dyrektywę, przygotowywał UOKiK (numer UC82). Ten projekt został wycofany z wykazu, a prace przejęło Ministerstwo Sprawiedliwości. Nowy wpis zapowiada różnicowanie sankcji według wagi naruszenia, lecz nie przedstawia jeszcze ich szczegółowego katalogu.

Czy Polska zdąży z wdrożeniem CCD2?

Termin przyjęcia i publikacji przepisów wdrażających CCD2 upłynął 20 listopada 2025 r. Państwa członkowskie mają stosować te przepisy od 20 listopada 2026 r. Od tej drugiej daty dyrektywa 2008/48 zostaje uchylona, z zastrzeżeniem dalszego stosowania do istniejących umów na zasadach przejściowych. Harmonogram UC171, przewidujący dopiero przyjęcie projektu przez rząd w II kwartale 2027 r., wskazuje na opóźnienie względem unijnego kalendarza. Po etapie rządowym pozostają jeszcze prace parlamentarne, podpis prezydenta i ogłoszenie ustawy. Konkretnej daty wejścia nowych przepisów nie można dziś przesądzić.

Co to oznacza dla umów zawieranych przed wejściem nowej ustawy w życie? Sam upływ terminu wdrożenia dyrektywy nie uchyla polskiej ustawy z 2011 r. Co do zasady niewdrożona dyrektywa nie może sama nakładać nowych obowiązków na prywatny podmiot w sporze z innym prywatnym podmiotem. Sądy mają jednak obowiązek wykładni prawa krajowego zgodnej z prawem UE, w granicach dopuszczalnej interpretacji. Z samej zapowiedzi projektu bank nie może wywodzić prawa do łagodniejszej sankcji, której jeszcze nie wprowadzono do polskiego prawa.

Ważny jest też art. 47 CCD2, uwzględniający sprostowanie opublikowane w grudniu 2023 r. Dotychczasowa dyrektywa ma nadal zastosowanie do umów obowiązujących 20 listopada 2026 r. do czasu ich rozwiązania, z wyjątkami dla wskazanych przepisów dotyczących kredytów odnawialnych. Nie jest to jednak pełna odpowiedź na pytanie o treść przyszłych polskich przepisów przejściowych. Wpis UC171 wspomina o prowadzeniu spraw wszczętych i niezakończonych według przepisów dotychczasowych, ale umieszcza tę informację w części dotyczącej rejestrów i nadzoru. Bez tekstu projektu nie należy rozciągać tego zdania automatycznie na wszystkie procesy o SKD ani przesądzać reżimu wszystkich umów zawieranych do wejścia nowej ustawy w życie.

Czy zakaz odsetek od prowizji pomoże w toczących się sprawach?

Według wpisu UC171 odsetki mają być naliczane wyłącznie od kwoty faktycznie udostępnionego kredytu. Resort odwołuje się do dwóch wyroków TSUE. W sprawie C-377/14 (Radlinger i Radlingerová, 21 kwietnia 2016 r.) Trybunał rozdzielił całkowitą kwotę kredytu od kosztów ponoszonych przez konsumenta. Z kolei wyrok C-744/24 z 23 kwietnia 2026 r. dotyczył już bezpośrednio oprocentowania kredytowanych kosztów. Była to sprawa Banku Pekao, czyli Banku Polska Kasa Opieki, a nie PKO BP. TSUE zakwestionował stosowanie oprocentowania do kwot przeznaczonych na koszty kredytu, których konsumentowi faktycznie nie udostępniono.

Zapowiedź wyraźnego zakazu w nowej ustawie nie oznacza, że dotychczasowa praktyka automatycznie była zgodna z prawem. Ocenia się ją na podstawie przepisów właściwych dla danej umowy, z uwzględnieniem wykładni TSUE. Jednocześnie wyroku z 2016 r. o definicjach kwoty i kosztu kredytu nie należy przedstawiać jako rozstrzygnięcia identycznego z wyrokiem z 2026 r. o odsetkach. W uzasadnieniu swojej oceny znaczenia nowego zakazu trzeba odróżnić te dwa zagadnienia.

Nie należy jednak przeceniać znaczenia samego wpisu do wykazu. Nie zmienia on istniejących umów, nie przyznaje automatycznie SKD i nie zastępuje analizy jej przesłanek. Zakres czasowy przyszłej ustawy będzie zależał m.in. od jej przepisów przejściowych. O tym, czy naruszenia w konkretnej umowie uzasadniają sankcję, rozstrzygają obecne przepisy i orzecznictwo, a w razie sporu — sąd. Sam zwrot nieprawidłowo pobranych odsetek od kosztów jest czym innym niż sankcja obejmująca wszystkie odsetki i koszty należne kredytodawcy.

Co to oznacza dla kredytobiorców?

Dla osób, które już spierają się z bankiem o SKD, sam wpis do wykazu nie zmienia obowiązującego prawa. Nie trzeba czekać na nową ustawę, żeby przeanalizować umowę z kredytowaną prowizją lub ubezpieczeniem. Trzeba natomiast sprawdzić zarówno podstawy roszczeń, jak i terminy. Art. 45 ust. 5 stanowi, że uprawnienie do SKD wygasa po roku od dnia wykonania umowy. Ustalenie, kiedy nastąpiło jej wykonanie, bywa przedmiotem sporu; nie należy bez analizy konkretnej sytuacji przyjmować, że termin zawsze biegnie dopiero od ostatniej raty. Warto przygotować umowę, aneksy oraz historię wypłaty i spłat.

W ocenie redakcji chf24.pl założenia UC171 pokazują dwa kierunki: mocniejsze i wyraźniejsze uregulowanie części obowiązków kredytodawcy oraz zróżnicowanie sankcji za ich naruszenie. Sam fakt, że resort chce wyraźnie zapisać zakaz odsetek od kosztów, nie unieważnia dotychczasowego orzecznictwa TSUE ani nie rozstrzyga wszystkich sporów o SKD. Dla kredytobiorców najważniejsze będą lista naruszeń przypisanych do poszczególnych sankcji i przepisy przejściowe. Tych szczegółów wpis do wykazu nie pozwala jeszcze ocenić. Obecne uprawnienia należy badać według obowiązujących przepisów, bez traktowania planowanego złagodzenia sankcji jak uchwalonej zmiany.

Czytaj także: zwrot odsetek od kredytowanej prowizji a SKD oraz roczny termin na SKD — wypłata czy spłata?.