Aneks z WIBOR na POLSTR. Sprawdź marżę, spread i zapisy o roszczeniach

Z początkiem 2027 r. nowe kredyty ze zmiennym oprocentowaniem nie powinny już być oparte na WIBOR-ze. Zastępuje go POLSTR, który powstaje na podstawie faktycznie zawartych jednodniowych depozytów na rynku międzybankowym. Ale co z kredytami, które już działają na WIBOR-ze? Nie muszą automatycznie przechodzić na POLSTR w 2027 r.: WIBOR ma być publikowany do 31 grudnia 2036 r. Przy umowach trwających dłużej znaczenie będą miały zasady zastąpienia wskaźnika. Część klientów dostanie jednak propozycję aneksu, czyli zmiany umowy, która przeniesie ich kredyt na nowy wskaźnik albo na stałą stopę.

16 października prezes Związku Banków Polskich i przewodniczący Komitetu Sterującego Narodowej Grupy Roboczej dr Tadeusz Białek powiedział PAP, jak widzi tę zmianę. Rekomendacja dla istniejących kredytów wciąż powstaje, a jej przyjęcie zaplanowano na połowę 2027 r. Zmiana wskaźnika ma być dobrowolna i, jak ocenia Białek, nie będzie masowych wniosków klientów. Klient, jego zdaniem, nie powinien też odczuć istotnej różnicy w racie. To ocena przedstawiciela sektora, a nie gwarancja dla każdej umowy. Dlatego warto wiedzieć, co dokładnie powinno się znaleźć w aneksie, zanim się go podpisze.

Dobrowolnie czy z obowiązkiem? Dwa tory reformy

Wypowiedź prezesa ZBP warto zestawić z projektem ustawy przygotowanym przez resort finansów (UC132), opublikowanym w czerwcu. Według relacji money.pl z lipca projekt przewiduje, że kredytodawcy mieliby trzy kwartały na przedstawienie posiadaczom kredytów opartych na WIBOR-ze propozycji nowego sposobu oprocentowania, a klienci dwa miesiące na odpowiedź. Projekt zawiera też mechanizm, w którym w kredytach hipotecznych wskaźnik mógłby zostać zastąpiony z mocy prawa, jeśli zostanie wyznaczony jego zamiennik. Białek mówi z kolei, że zmiana z mocy prawa nie jest potrzebna. Nie wiadomo, w jakim kształcie i kiedy ustawa zostanie przyjęta, a rekomendacja branżowa ma powstać dopiero za kilka miesięcy. Dla klienta oznacza to, że reguły gry dla starych kredytów wciąż nie są przesądzone.

Marża: czy zostaje taka sama?

Marża to umowna część oprocentowania, co do zasady stała, choć konkretna umowa może przewidywać warunki jej zmiany. Dlatego jej poziom w aneksie jest kluczowy. Według opisu projektu ustawy bank przy takiej zmianie nie będzie mógł podnieść marży, a resort finansów zachęca do jej obniżania, by oferta była atrakcyjna. Do czasu uchwalenia ustawy ten zakaz nie obowiązuje, więc przy każdym aneksie warto porównać marżę z obecnej umowy z marżą proponowaną. Jeśli bank ją zmienia, powinien wyjaśnić, dlaczego.

Korekta spreadu: ukryty trzeci składnik oprocentowania

Obecnie notowania POLSTR są mniej więcej o trzy dziesiąte punktu procentowego niższe niż trzymiesięcznego WIBOR-u. Ta różnica nie ma jednak automatycznie trafić do kieszeni kredytobiorcy. NBP opowiadał się we wrześniu za tym, by przy aneksach banki mogły doliczać tzw. spread korygujący, liczony z mediany różnic między wskaźnikami z pięciu lat, rzędu 0,3 pkt proc. Według szacunków ZBP przytaczanych przez PAP Biznes zamiana bez takiej korekty kosztowałaby sektor ok. 10,5 mld zł. Bank powinien więc w aneksie podać spread osobno, liczbowo, i wyjaśnić, jak go wyliczył oraz czy jest stały przez cały okres kredytu. Jeśli spread jest „schowany” w nowej, wyższej marży, porównanie z dotychczasową umową staje się trudne.

Sposób naliczania: rata liczona z przeszłości

Najmniej widoczna, a zarazem najważniejsza zmiana dotyczy mechanizmu. W hipotekach banki stosują zwykle POLSTR 1M Stopę Składaną, czyli wskaźnik budowany z dziennych odczytów z minionego okresu. Sam Białek przyznaje, że POLSTR reaguje dopiero po decyzji Rady Polityki Pieniężnej, a WIBOR ją wyprzedzał. W praktyce oznacza to, że obniżki i podwyżki stóp trafiają do raty z opóźnieniem, a rata może się zmieniać częściej niż przy WIBOR-ze 3M czy 6M. Aneks powinien jasno wskazywać, z jakiego okresu bierze się odczyt wskaźnika, kiedy klient pozna nową stawkę, jak często zmienia się rata i jak zaokrąglane jest oprocentowanie. Do tego dochodzi plan awaryjny, którego wymaga rozporządzenie BMR: zapis o tym, co się stanie, jeśli administrator zmieni metodologię POLSTR albo przestanie go publikować.

Stała stopa zamiast POLSTR?

Według Białka ok. 70 proc. nowych kredytów to dziś kredyty z okresowo stałą stopą. Oferta dla starych kredytów, zgodnie z opisem projektu ustawy, ma dawać również możliwość wyboru stałej stopy. Wybierając ten wariant, trzeba sprawdzić, na ile lat stopa jest ustalona, według jakich zasad zostanie ustalona po tym okresie i czy aneks nie przewiduje dodatkowych opłat, których projekt, według lipcowej relacji money.pl, wprost nie zakazuje.

Czy aneks wpływa na spór z bankiem o WIBOR?

To pytanie dotyczy rosnącej grupy kredytobiorców, którzy kwestionują swoje umowy w sądzie albo rozważają pozew. Sam aneks zmieniający wskaźnik na przyszłość nie musi przekreślać roszczeń za przeszłość, ale decydują o tym jego konkretne zapisy. Trzeba uważać na oświadczenia o tym, że klient „nie ma roszczeń”, że „potwierdza ważność umowy” albo że zawiera ugodę co do dotychczasowego oprocentowania. W sprawach frankowych TSUE w sprawie C-19/20 wskazywał, że konsument może zrezygnować z ochrony przed nieuczciwym postanowieniem tylko wtedy, gdy robi to świadomie i dobrowolnie, znając skutki takiej decyzji. Bank proponujący aneks powinien więc jasno napisać, czy dotyczy on wyłącznie przyszłości, czy także rozliczenia przeszłości. Przed podpisaniem takiego dokumentu w trakcie sporu warto skonsultować go z prawnikiem.