Zastrzegłeś PESEL? Sprawdź, czego ta ochrona nie obejmuje

Zastrzeżenie numeru PESEL działa jak blokada w rejestrze państwowym. Kto ją włączy, temu bank nie powinien udzielić kredytu ani otworzyć konta, a notariusz nie sporządzi aktu sprzedaży mieszkania, dopóki właściciel numeru sam blokady nie zdejmie. Po sierpniowym wycieku danych z platformy medycznej MyDr, który według rządu objął blisko 19 mln osób, z tej możliwości skorzystały miliony Polaków. „Rzeczpospolita”, powołując się na ustalenia Radia Zet, podała, że od połowy sierpnia do końca września PESEL zastrzegło 3,4 mln osób, a łącznie zrobiło to już prawie 12 mln.

Wiele z tych osób traktuje zastrzeżenie jak pełną ochronę przed kradzieżą tożsamości. To błąd. Blokada działa tylko tam, gdzie ustawa każe ją sprawdzić, a takich miejsc jest mniej, niż się wydaje. Najlepiej widać to na przykładzie ubezpieczeń OC, które można kupić na cudze dane mimo zastrzeżonego numeru.

Trzy obce samochody na jeden zastrzeżony PESEL

„Rzeczpospolita” opisała 8 października historię mężczyzny z województwa kujawsko-pomorskiego, którą wcześniej przytoczył portal „Gazety Pomorskiej”. Najpierw dostał pismo z Ubezpieczeniowego Funduszu Gwarancyjnego dotyczące braku OC na samochód, którego, jak twierdzi, nigdy nie widział. Potem odezwał się prywatny ubezpieczyciel z żądaniem zapłaty składek za dwa kolejne auta. Mężczyzna podkreśla, że nie zgubił dowodu i ma zastrzeżony PESEL. Sprawa trafiła na policję. To relacja samego poszkodowanego, ale mechanizm, który opisuje, potwierdza UFG.

Ważne jest sprostowanie Funduszu. Rzecznik UFG Damian Ziąber wyjaśnił gazecie, że pismo nie było żądaniem zapłaty kary. Fundusz pytał, czy dana osoba i wskazane pojazdy miały obowiązek posiadania OC. To różnica istotna dla każdego, kto dostanie podobny list. Takie pismo to wezwanie do wyjaśnień, na które trzeba odpowiedzieć, najlepiej z dołączonym potwierdzeniem zgłoszenia na policję, a nie nakaz zapłaty, który trzeba od razu regulować albo ignorować.

Gdzie zastrzeżenie PESEL działa naprawdę?

Rejestr zastrzeżeń działa od 17 listopada 2023 r., a od 1 czerwca 2024 r. określone instytucje muszą go sprawdzać. Obowiązki wprowadziła ustawa z 7 lipca 2023 r. o zmianie niektórych ustaw w celu ograniczania niektórych skutków kradzieży tożsamości (Dz.U. 2023 poz. 1394). Najmocniej chroni ona przed tym, czego ludzie boją się najbardziej, czyli kredytem zaciągniętym na ich dane.

Bank przed zawarciem umowy kredytu, pożyczki, leasingu, przed otwarciem rachunku czy podwyższeniem zadłużenia musi sprawdzić, czy PESEL klienta nie jest zastrzeżony (art. 105d ust. 1 Prawa bankowego). Te same zasady stosują SKOK-i. Kluczowa jest sankcja: jeśli w chwili zawarcia umowy numer był zastrzeżony, bank nie może dochodzić zapłaty od konsumenta ani jego spadkobierców i nie może sprzedać takiej wierzytelności windykatorowi (art. 105d ust. 3). Ryzyko oszustwa przechodzi więc co do zasady na bank, a nie na osobę, której dane wykorzystano. Wyjątek dotyczy sytuacji, gdy umowę zawarto w czasie awarii rejestru trwającej ponad 15 minut, a bank zachował należytą staranność (art. 105d ust. 5–6). Bank sprawdza też rejestr przed dużymi wypłatami gotówki, gdy ich suma w ciągu dnia przekracza trzykrotność płacy minimalnej.

Notariusz musi odmówić sporządzenia aktu dotyczącego nieruchomości, użytkowania wieczystego, spółdzielczego prawa do lokalu albo pełnomocnictwa do takich czynności, jeśli PESEL strony jest zastrzeżony. Operator komórkowy sprawdza rejestr przed wydaniem duplikatu karty SIM, co utrudnia przejęcie numeru telefonu i kodów do bankowości.

Czego zastrzeżenie PESEL nie obejmuje?

Przy ubezpieczeniu OC sytuacja jest zupełnie inna. Od nowelizacji z 5 sierpnia 2025 r. (Dz.U. 2025 poz. 1176) zakład ubezpieczeń może, ale nie musi, sprawdzić zastrzeżenie przed zawarciem umowy OC (art. 5 ust. 2a ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych). Zapytanie przechodzi przez system UFG, a jeśli numer jest zastrzeżony, ubezpieczyciel może wyjątkowo odmówić sprzedaży polisy, choć zwykle obowiązkowego OC odmówić nie wolno. To uprawnienie, nie obowiązek, i brakuje tu odpowiednika bankowej zasady, że ryzyko ponosi instytucja, która nie sprawdziła rejestru.

Według „Rzeczpospolitej” obowiązku weryfikacji zastrzeżenia nie mają też urzędy rejestrujące pojazdy. Przy prywatnej sprzedaży auta nikt nie sprawdza, czy kupujący posłużył się własnym PESEL. Problem pojawiłby się dopiero wtedy, gdyby zakup miał być finansowany kredytem.

Z tekstu ustawy wynika też kilka luk, które warto znać. Obowiązek operatora komórkowego dotyczy duplikatu karty SIM, a nie każdej nowej umowy. Obowiązki dotyczą wymienionych w ustawach instytucji i czynności, a nie np. sklepów internetowych, platform sprzedażowych czy dostawców energii. Zastrzeżenie PESEL nie zastępuje też zastrzeżenia zgubionego lub skradzionego dowodu osobistego, które jest osobną procedurą.

Ile polis można zawrzeć na cudze dane?

UFG nie podaje ogólnej skali zjawiska, ale przyznaje, że takich przypadków jest coraz więcej. Według Funduszu na dane jednej osoby zdarza się zawarcie kilkunastu, a nawet kilkudziesięciu polis. Dla poszkodowanego oznacza to korespondencję z Funduszem i ubezpieczycielami, a w skrajnym przypadku także wezwania dotyczące szkód spowodowanych przez samochody, których nigdy nie miał. Szybka reakcja zwykle pozwala zamknąć sprawę, zanim urosną problemy.

Jak włączyć powiadomienia UFG o polisach na twoje dane?

UFG udostępnia powiadomienia SMS lub e-mail o nowych polisach i szkodach zarejestrowanych na dane danej osoby. Usługa nie jest nowa: Fundusz informował o niej w komunikacie z 21 maja 2026 r., ale po wycieku z MyDr zyskała na znaczeniu. Żeby z niej skorzystać, trzeba:

1. zalogować się do portalu UFG.pl przez login.gov.pl, czyli profilem zaufanym, aplikacją mObywatel albo przez bankowość elektroniczną (instrukcję Fundusz opublikował w aktualnościach na stronie głównej),
2. wyrazić zgodę na komunikację elektroniczną z UFG,
3. włączyć funkcję powiadomień i wskazać numer telefonu lub adres e-mail.

Alert przychodzi, gdy na dane użytkownika zostanie zawarta umowa OC lub AC, gdy zostanie zgłoszona szkoda z takiej polisy oraz gdy polisa albo szkoda zostanie usunięta z bazy, na przykład po wyjaśnieniu oszustwa. UFG zapowiada, że chciałby udostępnić tę usługę także w aplikacji mObywatel. Na razie działa przez portal Funduszu.

Co zrobić, gdy ktoś zawarł OC na twoje dane?

Kolejność jest ważna. Najpierw zgłoszenie na policję lub do prokuratury, bo potwierdzenie tego zgłoszenia jest dowodem, którego będą oczekiwać kolejne instytucje. Następnie informacja do ubezpieczyciela, który wystawił polisę, i do UFG, z dołączonym potwierdzeniem. Jeśli przyszło pismo z Funduszu albo wezwanie do zapłaty składki, trzeba na nie odpowiedzieć na piśmie i w terminie, wyjaśniając, że umowy się nie zawierało. Milczenie to najgorsza strategia, bo instytucje zakładają, że dane w ich systemach są prawdziwe, dopóki ktoś tego nie podważy.

Zastrzeżenia PESEL nie trzeba przy tym zdejmować. Można je cofnąć w dowolnej chwili, a w usłudze elektronicznej także czasowo, z automatycznym przywróceniem o wskazanej godzinie, na przykład na czas podpisania umowy kredytu w banku. Po cofnięciu ponowne zastrzeżenie jest możliwe dopiero po 30 minutach (art. 23d ustawy o ewidencji ludności). Zastrzec i cofnąć numer można w aplikacji mObywatel, na stronie mobywatel.gov.pl albo w dowolnym urzędzie gminy, gdzie wniosek jest bezpłatny.