Sankcja kredytu darmowego w nowej ustawie. O co toczy się spór w Ministerstwie Sprawiedliwości?

Sankcja kredytu darmowego, w skrócie SKD, to jeden z najostrzejszych instrumentów ochrony konsumenta w polskim prawie. Zgodnie z art. 45 obecnej ustawy o kredycie konsumenckim, jeśli bank lub firma pożyczkowa naruszy wskazane w przepisie obowiązki, na przykład poda w umowie błędne informacje o kosztach, kredytobiorca może oddać tylko pożyczony kapitał, bez odsetek i prowizji. Dotyczy to kredytów do 255 550 zł. Od kilku lat SKD jest osią sporu między instytucjami finansowymi a konsumentami, a teraz ten spór przeniósł się do Ministerstwa Sprawiedliwości. Resort przygotowuje nową ustawę o kredycie konsumenckim, która ma wdrożyć unijną dyrektywę CCD2. 9 października 2026 r. posadził przy jednym stole banki, firmy pożyczkowe, organizacje konsumenckie i Rzecznika Finansowego. Rozmawiano jednak nie o SKD, lecz o szarej strefie pożyczek.

To nie przypadek. Ministerstwo chce wyraźnie poszerzyć debatę o nowej ustawie. Pełnomocniczka ministra sprawiedliwości ds. ochrony praw konsumentów dr Aneta Wiewiórowska-Domagalska mówiła na spotkaniu, według komunikatu resortu, o potrzebie „zerwania z narracją, że dyrektywa sprowadza się do dyskusji o sankcji kredytu darmowego”. Tego samego dnia jedna z organizacji konsumenckich uczestniczących w rozmowach opublikowała swoje postulaty, a SKD zajmuje w nich centralne miejsce.

Czym jest dyrektywa CCD2 i dlaczego Polska potrzebuje nowej ustawy?

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2023/2225, nazywana CCD2, zastępuje unijne przepisy o kredycie konsumenckim z 2008 r. Obejmuje m.in. pożyczki typu „kup teraz, zapłać później”, wymaga rzetelniejszej oceny zdolności kredytowej i zobowiązuje państwa do wprowadzenia sankcji, które będą skuteczne, proporcjonalne i odstraszające. Państwa członkowskie miały przyjąć przepisy wdrażające do 20 listopada 2025 r., a stosować je od 20 listopada 2026 r. Polska tego terminu nie dotrzyma. Ministerstwo Sprawiedliwości przyznało to we wrześniu i poinformowało, że Komisja Europejska wie o stanie prac. Celem jest przyjęcie ustawy w obecnej kadencji Sejmu.

Opóźnienie ma swoją historię. Pierwszy projekt przygotował UOKiK, ale w maju 2026 r. rząd odebrał mu prace. Ówczesny przewodniczący Komitetu Stałego Rady Ministrów Maciej Berek tłumaczył w rozmowie z XYZ na początku czerwca, że projekt przejmuje Ministerstwo Sprawiedliwości we współpracy z Ministerstwem Finansów, a rząd stosuje politykę „zero nadregulacji”. Prezes UOKiK Tomasz Chróstny przyznał wtedy w wywiadzie dla tego samego serwisu: „Z pewnością nie doceniliśmy wpływów instytucji finansowych”. SKD nazwał najważniejszym elementem ustawy, o który te instytucje walczą.

Kto usiadł przy stole w Ministerstwie Sprawiedliwości?

Według komunikatu resortu w spotkaniu uczestniczyli przedstawiciele obu stron rynku:

• rynek finansowy i otoczenie biznesu: Związek Banków Polskich, Biuro Informacji Kredytowej, Związek Przedsiębiorstw Finansowych w Polsce, Polski Związek Instytucji Pożyczkowych, Konfederacja Lewiatan i Warsaw Enterprise Institute,
• organizacje konsumenckie: Federacja Konsumentów, Stowarzyszenie Stop Bankowemu Bezprawiu, Fundacja Forum Konsumentów i Stowarzyszenie Ochrony Konsumentów AQUILA,
• instytucje publiczne: Rzecznik Finansowy i pełnomocniczka ministra sprawiedliwości.

Według relacji uczestników było to pierwsze z serii spotkań przedkonsultacyjnych. Komunikat ministerstwa nie przytacza wypowiedzi ZBP, BIK, PZIP ani Lewiatana. Wiadomo tylko, kto zabrał głos, i z tego wynika obraz debaty.

Jak duża jest szara strefa pożyczek?

Liczby przedstawione na spotkaniu pochodzą od uczestników, a nie z ustaleń ministerstwa, i resort sam zaznacza, że mają charakter szacunkowy. Prezes Warsaw Enterprise Institute Piotr Palutkiewicz przedstawił zaktualizowane szacunki swojego think tanku. Według WEI w ciągu 12 miesięcy poza kontrolą państwa zawarto ok. 1,2 mln transakcji pożyczkowych o łącznej wartości 5,3 mld zł, czyli o ok. 200 mln zł więcej niż rok wcześniej. Szara strefa miałaby stanowić ok. 11 proc. rynku. WEI szacuje też, że 45 proc. konsumentów po odmowie szuka pieniędzy poza rynkiem regulowanym, a przy wydatkach na zdrowie ten odsetek rośnie do 73 proc.

Drugi zestaw danych przedstawił prezes Związku Przedsiębiorstw Finansowych Marcin Czugan. Z raportu ZPF opartego na danych CRIF wynika, że od lipca 2025 r. do czerwca 2026 r. blisko 500 tys. osób nie otrzymało finansowania, o które wnioskowało, a odsetek odrzuconych wniosków wyniósł 83,5 proc. W ocenie redakcji chf24.pl warto pamiętać, kto przedstawia te liczby. ZPF zrzesza firmy pożyczkowe, a WEI to think tank o profilu wolnorynkowym. Teza, że zbyt surowe przepisy wypychają ludzi do lichwiarzy, jest od lat jednym z głównych argumentów branży przeciwko zaostrzaniu regulacji. Nie musi być przez to fałszywa, ale niezależnego pomiaru szarej strefy w Polsce nie ma.

Co mówili konsumenci i Rzecznik Finansowy?

Prezes Federacji Konsumentów Monika Kosińska-Pyter wskazywała, że osoba, której odmówiono kredytu w banku czy legalnej firmie pożyczkowej, nadal może potrzebować pieniędzy na leczenie albo naprawę samochodu, dlatego część takich osób szuka ich poza rynkiem regulowanym. Dawid Rapkiewicz, przedstawiciel Rzecznika Finansowego, przypominał, że celem dyrektywy jest ochrona przed nadmiernym zadłużeniem, ale nowe przepisy nie mogą prowadzić do wykluczenia finansowego. Mają być, jak powiedział, „dla konsumenta kołem ratunkowym”.

Jakie zmiany w SKD postuluje organizacja konsumencka?

Najbardziej konkretne stanowisko w sprawie sankcji przedstawiła jedna z organizacji konsumenckich uczestniczących w rozmowach. Trzeba je czytać jako żądania tej organizacji, a nie uzgodnioną treść projektu. Jej najważniejsze postulaty to:

• SKD za naruszenie obowiązku rzetelnej oceny zdolności kredytowej, co przewidywał już wcześniejszy projekt UOKiK,
• zachowanie wszystkich trzech cech sankcji wymaganych przez dyrektywę, tak aby proporcjonalność nie przesłoniła odstraszającego charakteru,
• niewyłączanie z SKD uchybień wpływających na zrozumienie kosztu kredytu, takich jak RRSO, całkowity koszt czy zasady zmiany opłat,
• brak działania wstecz: ani nowa ustawa, ani osobne przepisy o SKD nie mogą odebrać praw wynikających z już zawartych umów,
• objęcie tymi samymi standardami pożyczek BNPL, pożyczek społecznościowych i bardzo małych kwot, bez korzystania z możliwości złagodzenia reguł dla pożyczek poniżej 200 euro.

Organizacja argumentuje też, że mniejszą liczbę spraw w sądach powinno zapewnić przestrzeganie prawa przez kredytodawców, a nie ograniczanie praw konsumentów.

Co proponują banki i ministerstwo?

Stanowisko sektora bankowego jest znane z wcześniejszych wypowiedzi, nie z piątkowego spotkania. Jak relacjonowało XYZ na początku września, ZBP chce, by SKD obejmowała tylko naruszenia obowiązków informacyjnych istotne ekonomicznie dla konsumenta, a pozostałe uchybienia były karane administracyjnie lub w innym trybie. Kierunek przyjęty przez ministerstwo jest w tej sprawie bliższy bankom niż postulatom tej organizacji. Resort uważa, że obecne brzmienie art. 45 obejmuje naruszenia, które w świetle orzecznictwa TSUE nie powinny prowadzić do tak dotkliwej sankcji. Jak wynika z odpowiedzi ministerstwa dla „Rzeczpospolitej”, projekt ma zawierać katalog drobnych uchybień niepowodujących SKD oraz inne, łagodniejsze sankcje za lżejsze naruszenia. Zakres ustawy ma się zwiększyć z 255 550 zł do 100 tys. euro, zgodnie z dyrektywą.

Projektu nikt jednak jeszcze nie widział. Pełnomocniczka MS zapowiadała we wrześniu na kongresie Forward, że konsultacje wewnętrzne ruszą na przełomie września i października, a celem jest położenie gotowej ustawy na biurku prezydenta przed wakacjami 2027 r. Nie wiadomo, czy projekt trafił już do wykazu prac legislacyjnych rządu.

Czy SKD obejmie złą ocenę zdolności kredytowej?

Dziś nie obejmuje. Art. 45 ust. 1 obecnej ustawy wymienia przepisy, których naruszenie daje prawo do sankcji, i dotyczą one przede wszystkim formy i treści umowy, zasad naliczania odsetek oraz limitu kosztów pozaodsetkowych. Obowiązku oceny zdolności kredytowej z art. 9 w tym katalogu nie ma. Kto dostał pożyczkę, choć nie było go na nią stać, nie może więc z tego powodu oddać samego kapitału. Wcześniejszy projekt UOKiK miał to zmienić i przewidywał SKD także za nierzetelną ocenę zdolności. Konfederacja Lewiatan w uwagach z 15 stycznia 2026 r. proponowała, by sposób przeprowadzenia oceny zdolności kredytowej i jej wyniki wyłączyć z najsurowszej postaci sankcji. Jedna z organizacji konsumenckich uczestniczących w rozmowach chce do rozwiązania z projektu UOKiK wrócić. Ministerstwo nie ujawniło, które podejście przyjmie. Po publikacji projektu to jeden z punktów, które najmocniej zdecydują o sytuacji przyszłych kredytobiorców, bo dyrektywa CCD2 traktuje ocenę zdolności jako podstawowe narzędzie ochrony przed nadmiernym zadłużeniem.

Jakie kredyty obejmie nowa ustawa o kredycie konsumenckim?

Obecna ustawa obejmuje kredyty do 255 550 zł. Dyrektywa CCD2 podnosi ten próg do 100 tys. euro i nadal wyłącza kredyty zabezpieczone hipoteką, które w Polsce reguluje osobna ustawa o kredycie hipotecznym. Jest jeden wyjątek: kredyty bez zabezpieczenia hipotecznego przeznaczone na remont nieruchomości mieszkalnej dyrektywa obejmuje także powyżej 100 tys. euro. W praktyce w zakresie nowej ustawy znajdą się na przykład duże kredyty gotówkowe i konsolidacyjne, które dziś wypadają poza ustawę o kredycie konsumenckim, a więc nie dają prawa do SKD.

Co to oznacza dla osób, które mają dziś kredyt konsumencki?

Na razie nic się nie zmienia. Obowiązuje obecna ustawa o kredycie konsumenckim, a z nią art. 45 w dotychczasowym brzmieniu. Najważniejszym pytaniem dla kredytobiorców pozostaje to, czy nowe przepisy obejmą umowy zawarte przed ich wejściem w życie. Ministerstwo nie przedstawiło dotąd przepisów przejściowych, a właśnie o nie toczy się spór, skoro jedna z organizacji konsumenckich uczestniczących w rozmowach zgłasza ochronę praw nabytych jako odrębny postulat.

Czy czekać z oświadczeniem o SKD na nową ustawę?

Prace nad ustawą nie wstrzymują biegu terminu z obecnych przepisów. Zgodnie z art. 45 ust. 5 prawo do skorzystania z SKD wygasa po upływie roku od dnia wykonania umowy. Od kiedy liczyć ten rok, sądy oceniają różnie. Do Sądu Najwyższego trafiło pytanie, czy chodzi o wykonanie umowy przez kredytodawcę, czy przez obie strony, ale postanowieniem z 23 września 2025 r. (III CZP 3/25) SN zawiesił postępowanie do czasu wyroków TSUE w powiązanych sprawach. Kto spłacił już kredyt albo jest blisko końca spłaty, nie powinien więc zakładać, że nowa ustawa da mu więcej czasu. Otwarta pozostaje też kwestia osobnych przepisów dla toczących się sporów. Jak podawał w czerwcu Business Insider Polska, powołując się m.in. na anonimowe źródło, Ministerstwo Sprawiedliwości analizowało odrębną ustawę o SKD na wzór ustawy frankowej, ale jej treści ani harmonogramu nie ogłoszono. Przed takim rozwiązaniem chce chronić prawa nabyte jedna z organizacji konsumenckich uczestniczących w rozmowach. Dla osób z kredytem gotówkowym, ratalnym lub pożyczką praktyczny wniosek jest jeden: umowę i informacje o kosztach, przede wszystkim RRSO i całkowity koszt kredytu, warto sprawdzić już teraz, a nie dopiero po publikacji projektu.

Co z tego wynika?

W ocenie redakcji chf24.pl próba poszerzenia debaty o szarą strefę, BNPL i zdolność kredytową ma sens, bo dyrektywa rzeczywiście reguluje znacznie więcej niż sankcje. Ma też jednak skutek uboczny. Rozmowa o milionach odrzuconych wniosków i nielegalnych pożyczkach przesuwa uwagę z pytania, które dla setek tysięcy kredytobiorców jest najważniejsze: jak surowo prawo będzie karać kredytodawcę, który źle poinformował klienta o kosztach. Dopóki projekt nie zostanie opublikowany, to pytanie pozostaje otwarte, a każde stanowisko, także przytoczone w tym tekście, jest tylko głosem jednej ze stron.