Sankcja kredytu darmowego, czyli mechanizm, po którym kredytobiorca oddaje bankowi wyłącznie pożyczony kapitał, bez odsetek i prowizji, ma zostać przebudowana. Ministerstwo Sprawiedliwości kończy prace nad nową ustawą o kredycie konsumenckim i zapowiada, że w projekcie znajdzie się katalog drobnych uchybień, za które darmowy kredyt już się nie będzie należał. Jeszcze we wrześniu projekt ma trafić do wykazu prac legislacyjnych rządu, ale resort przyznaje, że nie zdąży z transpozycją unijnej dyrektywy w terminie, a realnym celem jest przyjęcie ustawy do końca kadencji Sejmu, czyli do jesieni 2027 r.
Zbieg okoliczności jest wymowny. W tym samym tygodniu Rzecznik Praw Obywatelskich opublikował odpowiedź na pytanie Związku Banków Polskich o skalę skarg na banki, a sam ZBP wydał stanowisko, w którym po pięciu miesiącach uznał, że banki powinny przestać naliczać odsetki od kredytowanych prowizji. Trzy sygnały z trzech stron, wszystkie dotyczą tego samego: ile jeszcze będzie warta sankcja z art. 45 ustawy o kredycie konsumenckim.
Na czym polega sankcja kredytu darmowego i dlaczego banki chcą ją zmienić
Dziś zasada jest prosta. Jeśli bank przy zawieraniu umowy kredytu konsumenckiego do 255 550 zł naruszył jeden z obowiązków wymienionych w art. 45 ust. 1 ustawy, konsument może złożyć pisemne oświadczenie i od tej chwili spłaca sam kapitał. Odsetki, prowizje i inne koszty przestają się należeć, a te już zapłacone bank musi oddać. Katalog obowiązków jest długi: obejmuje m.in. prawidłowe podanie całkowitej kwoty kredytu, rzeczywistej rocznej stopy oprocentowania (RRSO), całkowitego kosztu, zasad spłaty czy informacji o organie nadzoru.
Sektor bankowy od lat argumentuje, że sankcja działa zero-jedynkowo: każde naruszenie, niezależnie od wagi, otwiera drogę do darmowego kredytu. Prezes ZBP Tadeusz Białek opowiadał w ubiegłym roku o wyroku, w którym sąd zastosował sankcję, bo w umowie wpisano „UOKiK” zamiast „prezes UOKiK”. Wcześniej mówił o przecinku postawionym nie w tym miejscu, który w obecnej konstrukcji przepisu teoretycznie też może uruchomić sankcję. To właśnie takie przypadki resort sprawiedliwości chce teraz wyłączyć.
Co dokładnie zapowiada Ministerstwo Sprawiedliwości
Projektu nikt jeszcze nie widział, nie ma nawet opublikowanych założeń. To, co wiadomo, pochodzi z odpowiedzi resortu dla „Rzeczpospolitej” z 16 września oraz z wcześniejszych wypowiedzi Anety Wiewiórowskiej-Domagalskiej, pełnomocniczki ministra sprawiedliwości ds. ochrony praw konsumentów, która w rozmowie z XYZ na początku września opisała kierunek prac. Z tych źródeł wyłania się kilka punktów.
- Lista błahych naruszeń. W nowym projekcie ma się znaleźć katalog uchybień, które nie będą wiązały się z uruchomieniem SKD. Przesłanki zastosowania sankcji mają być określone precyzyjnie, tak by sąd nie musiał ich dopiero wykładać.
- System sankcji zamiast jednej sankcji. Pełnomocniczka ministra wskazuje, że problemem obecnej ustawy jest to, że darmowy kredyt to jedyna przewidziana w niej kara. Nowa ustawa ma wprowadzić także inne środki, w tym administracyjne, tak by za lżejsze naruszenia była lżejsza odpowiedzialność.
- Zgodność z orzecznictwem TSUE. Resort uważa, że obecne brzmienie przepisów obejmuje również naruszenia, które zgodnie z orzecznictwem Trybunału nie powinny skutkować pozbawieniem banku odsetek. Innymi słowy, polska sankcja jest szersza niż wymaga tego Unia.
- Nowy limit kwoty kredytu. Ustawa obejmie kredyty do równowartości 100 tys. euro, czyli ok. 437 tys. zł, zamiast dzisiejszych 255 550 zł. To akurat kierunek korzystny dla konsumentów: pod ochronę trafi więcej umów.
- Harmonogram. Wpis do wykazu prac we wrześniu, potem uzasadnienie, uzgodnienia wewnątrz resortu i międzyresortowe, dopiero na końcu publikacja na stronie Rządowego Centrum Legislacji i konsultacje publiczne. Cel: przyjęcie ustawy do końca obecnej kadencji parlamentu.
W odpowiedzi dla „Rzeczpospolitej” resort napisał, że po zakończeniu uzgodnień treść projektu wraz ze szczegółowymi założeniami i uzasadnieniem zostanie opublikowana na stronie RCL. Dopiero wtedy będzie wiadomo, co konkretnie trafi na listę „błahych” uchybień, a co zostanie w katalogu sankcjonowanym darmowym kredytem.
Jak ustawa trafiła z UOKiK do resortu sprawiedliwości
Nowa ustawa o kredycie konsumenckim wdraża unijną dyrektywę CCD2. Przez ponad rok pisał ją Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów, który w swoim projekcie szedł w przeciwną stronę: rozszerzał katalog naruszeń objętych sankcją i dokładał nową „sankcję kredytu darowanego”, przy której klient nie oddawałby nawet kapitału. Sektor finansowy zgłosił do tego projektu blisko 1500 stron uwag, a KNF zarzuciła urzędowi „iluzoryczne” konsultacje.
18 maja 2026 r. premier cofnął prezesowi UOKiK upoważnienie do prowadzenia prac legislacyjnych nad wdrożeniem dyrektywy. Ówczesny minister Maciej Berek tłumaczył to opóźnieniami i nadregulacją wykraczającą poza wymogi prawa unijnego, a sugestie o wpływie lobby bankowego nazwał nieuprawnionymi. Prezes UOKiK Tomasz Chróstny sugerował w mediach, że mógł nie doszacować wpływów instytucji finansowych. Prace przejęło Ministerstwo Sprawiedliwości we współpracy z resortem finansów i, jak mówi Wiewiórowska-Domagalska, napisało projekt praktycznie od nowa, bo poprzedni wymagał zbyt głębokiej rewizji.
UOKiK nie kryje rozgoryczenia. Biuro prasowe urzędu odpowiedziało XYZ, że gdyby prace kontynuowano w urzędzie, dałoby się uniknąć niemal rocznego opóźnienia, i dodało, że czeka na projekt, „aby przekonać się, czyj interes zwycięży: konsumentów czy banków”. Polska nie zdąży z wdrożeniem dyrektywy przed 20 listopada 2026 r., czyli datą, od której nowe unijne przepisy mają być stosowane, ale resort podkreśla, że poinformował o tym Komisję Europejską i że w podobnej sytuacji jest kilka innych państw członkowskich.
Jakie błędy banków mogą zostać uznane za błahe
Skoro projektu nie ma, pozostaje odczytać intencje z tego, o co zabiega sektor i co już orzekł Trybunał Sprawiedliwości UE. ZBP formułuje postulat wprost: sankcja kredytu darmowego powinna dotyczyć wyłącznie naruszeń obowiązków informacyjnych istotnych z ekonomicznego punktu widzenia konsumenta, lista tych obowiązków ma być precyzyjna, a pozostałe uchybienia powinny podlegać karom administracyjnym nakładanym np. przez UOKiK. Do tego związek chce mechanizmu miarkowania sankcji, czyli możliwości obniżenia jej przez sąd w zależności od wagi naruszenia i skutków dla klienta.
TSUE wyznaczył ramy już wcześniej. W wyroku z 13 lutego 2025 r. w sprawie C-472/23 (Lexitor) Trybunał uznał, że pozbawienie kredytodawcy odsetek i kosztów jest dopuszczalne, gdy naruszenie obowiązku informacyjnego mogło wpłynąć na zdolność konsumenta do oceny zakresu zobowiązania, ale sankcja może okazać się nieproporcjonalna, jeśli uchybienie nie miało wpływu na decyzję o zawarciu umowy. Jeszcze w 2016 r., w sprawie C-42/15 (Home Credit Slovakia), TSUE zaakceptował utratę odsetek za brak elementów o zasadniczym znaczeniu, takich jak RRSO.
Sąd Najwyższy już postawił granicę: jedno naruszenie wystarczy
Polski Sąd Najwyższy zdążył zająć stanowisko, zanim resort napisał projekt. W wyroku z 8 lipca 2026 r. (II CSKP 89/26) SN uchylił orzeczenie Sądu Okręgowego w Poznaniu, który oddalił powództwo o SKD przy kredycie konsolidacyjnym z 2017 r. Bank udostępnił 158 747 zł, a odsetki naliczał od 185 669,01 zł, bo doliczył do kapitału prowizję. SN uznał, że naliczanie odsetek od kosztów kredytu jest niezgodne z ustawą i dyrektywą 2008/48, a do zastosowania sankcji może wystarczyć jedno z naruszeń wymienionych w art. 45. To wyrok w indywidualnej sprawie, kasatoryjny, nie uchwała, więc innych sądów formalnie nie wiąże. Dla ustawodawcy ma jednak znaczenie praktyczne: jeśli nowa lista „błahych” uchybień miałaby objąć błędne RRSO wynikające z kredytowania prowizji, resort wszedłby w spór nie tylko z TSUE, ale i z własnym Sądem Najwyższym.
W ocenie redakcji chf24.pl linia podziału jest więc do przewidzenia. Po stronie „istotnych” zostaną błędy w liczbach, od których zależy cena kredytu: całkowita kwota kredytu, RRSO, całkowity koszt, oprocentowanie i zasady jego zmiany, a więc dokładnie te elementy, które po wyroku C-744/24 z 23 kwietnia 2026 r. w sprawie odsetek od kredytowanych prowizji stały się najczęstszą podstawą pozwów. Po stronie „błahych” prawdopodobnie znajdą się uchybienia formalne w rodzaju niepełnej nazwy organu nadzoru czy drobnych braków w opisie procedury reklamacyjnej. Otwarte pozostaje to, gdzie resort postawi granicę w sprawach pośrednich, np. przy błędnym opisie skutków wcześniejszej spłaty, i to właśnie o te przypadki będzie toczyć się spór w konsultacjach.
Co pokazują skargi do Rzecznika Praw Obywatelskich
Odpowiedź RPO dla Komisji Etyki Bankowej ZBP, datowana na 28 sierpnia i opublikowana we wrześniu, daje rzadki wgląd w to, z czym klienci banków idą do państwa, gdy sąd i bank zawiodą. W 2025 r. i pierwszej połowie 2026 r. do biura Rzecznika wpłynęły 392 skargi na banki. Najwięcej dotyczyło umów kredytowych, a w tej grupie dominowały skargi na kredyty oparte na WIBOR-ze. Zastępca RPO Adam Krzywoń nazywa to wprost problemem związanym z „masowym napływem skarg obywatelskich”.
Sankcja kredytu darmowego to druga najliczniejsza grupa. Rzecznik opisuje dwa typowe scenariusze: konsument złożył oświadczenie o SKD, pozwał bank i prosi Rzecznika o przystąpienie do toczącego się procesu, albo przegrał już prawomocnie i prosi o skargę kasacyjną lub nadzwyczajną. Zdarzają się też pojedyncze prośby o pomoc jeszcze przed wysłaniem czegokolwiek do banku. Skarżący wskazują na wadliwą konstrukcję finansową umów, w tym naliczanie odsetek od kredytowanych kosztów i zbyt wysokie koszty pozaodsetkowe, albo na niedopełnienie obowiązków informacyjnych.
Ciekawszy od statystyki jest apel, który Rzecznik kieruje do bankowej komisji etyki. Prosi ją o systemową ocenę praktyk sprzedażowych przy kredytach ze zmiennym oprocentowaniem, zwłaszcza umów z lat 2015–2020, oraz o rekomendacje, które skłonią sektor do odejścia od „strategii konfrontacji procesowej” na rzecz realnych propozycji ugodowych. Wiceprezes ZBP Agnieszka Wachnicka odpowiada w „Rzeczpospolitej”, że wzrost skarg WIBOR-owych jej nie martwi, bo to efekt kierowania przez kancelarie wniosków o istotny pogląd do kolejnych instytucji, a Biuro RPO ma oceniać te sprawy w ramach wyznaczonych przez wyrok TSUE C-471/24.
Ile spraw o darmowy kredyt jest już w sądach
Statystyka Ministerstwa Sprawiedliwości, prowadzona od stycznia w osobnej kategorii, pokazuje 4375 nowych spraw o SKD w pierwszym kwartale 2026 r. i 6872 w drugim, czyli wzrost o 57 proc. Łącznie w pierwszym półroczu do sądów trafiło 11 247 spraw, przy czym większość pozwów wnoszą firmy, które odkupiły roszczenia od klientów, a nie sami konsumenci. Dane ZBP z 15 banków mówią o 34 tys. pozwów i 120 tys. reklamacji na koniec czerwca; według sektora banki wygrywają wciąż ok. 80 proc. spraw, choć ta proporcja powoli się zmienia.
Minister sprawiedliwości Waldemar Żurek już w czerwcu w Sopocie mówił, że puszczenie SKD „na żywioł w sądach” mogłoby zabić system sądownictwa, i wzywał do okrągłego stołu nad ustawą. Równolegle, jak informuje „Rzeczpospolita”, resort przygotował osobny projekt, który ma odciążyć wielkomiejskie sądy: spór o darmowy kredyt można byłoby wytoczyć tylko w miejscu zamieszkania konsumenta, a nie w siedzibie banku. Dziś największe zatory są w Sądzie Rejonowym dla Warszawy-Woli, gdzie latem czekało 2,8 tys. spraw SKD.
Dlaczego stanowisko ZBP z 15 września ma znaczenie dla nowej ustawy
Związek Banków Polskich uznał 15 września „za zasadne zaprzestanie naliczania odsetek z tytułu kredytowania pozaodsetkowych kosztów kredytu”. W nowych umowach część kredytu przeznaczona na prowizje i ubezpieczenia ma nie być oprocentowana, a w umowach aktywnych 23 kwietnia 2026 r. banki powinny przestać pobierać te odsetki i oddać klientom to, co pobrały po dacie wyroku TSUE. Każdy bank wdroży to samodzielnie, w swoim tempie. Rzecznik Finansowy Michał Ziemiak oczekuje więcej: zwrotu również odsetek pobranych przed 23 kwietnia.
Dla sporu o nową ustawę kluczowe jest jedno zdanie tego stanowiska: ZBP podkreśla, że Trybunał nie wskazał, aby naliczanie odsetek od kredytowanych kosztów prowadziło do sankcji kredytu darmowego. To ten sam argument, który sektor będzie zgłaszał w konsultacjach projektu. Jeśli błędne RRSO wynikające z kredytowania prowizji trafi do katalogu naruszeń „istotnych”, setki tysięcy umów zawartych do 2023–2024 r. pozostaną w strefie ryzyka. Jeśli resort uzna, że wystarczy zwrot nadpłaconych odsetek, spór o SKD za kredytowane koszty w dużej mierze wygaśnie.
Bank oddał odsetki od prowizji. Czy to zamyka drogę do darmowego kredytu
Nie zamyka, ale może zamknąć, jeśli klient podpisze niewłaściwy dokument. Zwrot odsetek naliczonych od kredytowanych kosztów to korekta ceny kredytu: bank oddaje to, co pobrał ponad kwotę faktycznie wypłaconą, zwykle za okres po 23 kwietnia 2026 r. Sankcja z art. 45 to osobne uprawnienie o innej skali, bo obejmuje wszystkie odsetki i koszty od początku umowy, i uruchamia je dopiero pisemne oświadczenie konsumenta. Sam przelew od banku nie odbiera tego prawa ani nie zatrzymuje rocznego terminu z art. 45 ust. 5. Prasa branżowa, w tym „Dziennik Gazeta Prawna” i XYZ, opisuje jednak przypadki, w których bank przy okazji reklamacji proponuje porozumienie ze zrzeczeniem się dalszych roszczeń z tej samej umowy. Taki zapis może zablokować późniejsze dochodzenie pełnej sankcji, dlatego przed podpisem trzeba sprawdzić, czego dokładnie klient się zrzeka.
Ścieżka reklamacyjna ma przy tym własne terminy, które warto znać. Zgodnie z ustawą z 5 sierpnia 2015 r. o rozpatrywaniu reklamacji przez podmioty rynku finansowego bank odpowiada w ciągu 30 dni, a w szczególnie skomplikowanych sprawach może wydłużyć ten termin do 60 dni, o czym musi uprzedzić. Brak odpowiedzi w terminie oznacza według art. 8 tej ustawy, że reklamację uważa się za rozpatrzoną zgodnie z wolą klienta, choć Sąd Najwyższy w 2018 r. uznał, że bank może mimo to bronić się w sądzie co do zasadności roszczenia. Jeśli bank odmówi, kolejnym krokiem jest wniosek do Rzecznika Finansowego albo pozew, a Rzecznik już zapowiedział, że oczekuje zwrotu odsetek także za okres sprzed wyroku TSUE.
Czy stanowisko ZBP obejmuje firmy pożyczkowe i SKOK-i
Nie. Związek Banków Polskich reprezentuje banki i tylko do nich kieruje rekomendację z 15 września; instytucje pożyczkowe i spółdzielcze kasy nie są nią związane i same decydują, czy i jak rozliczą klientów. Art. 45 ustawy o kredycie konsumenckim działa natomiast wobec każdego kredytodawcy, który udzielił kredytu konsumenckiego, więc pożyczka ratalna czy chwilówka z kredytowaną prowizją podlega tym samym regułom co kredyt gotówkowy w banku. Dla klientów firm pożyczkowych oznacza to, że na dobrowolny zwrot raczej nie ma co liczyć, a jedyną drogą pozostaje oświadczenie o SKD i ewentualnie sąd, dopóki nowa ustawa nie zmieni katalogu naruszeń.
Czy nowa SKD obejmie stare umowy
To pytanie, na które dziś nikt odpowiedzialnie nie odpowie, bo nie ma projektu ani przepisów przejściowych. Można jedynie wskazać na zasadę: do czasu wejścia w życie nowej ustawy obowiązuje art. 45 w obecnym brzmieniu, a nowe przepisy nie działają wstecz, chyba że ustawodawca wprost postanowi inaczej. W praktyce oznacza to, że ktoś, kto ma dziś wadliwą umowę i nie przekroczył rocznego terminu z art. 45 ust. 5 liczonego od wykonania umowy, gra według dzisiejszych reguł. Ile potrwa ten stan, zależy od tempa legislacji, a resort mówi o końcu kadencji, czyli o jesieni 2027 r.
Czy warto czekać z oświadczeniem o SKD na nową ustawę
Z punktu widzenia kredytobiorcy czekanie nie daje nic, a może kosztować uprawnienie. Zapowiadana ustawa zawęża katalog naruszeń, więc nowe brzmienie art. 45 będzie dla konsumenta co najwyżej równie korzystne jak obecne, a najpewniej mniej. Roczny termin liczony od wykonania umowy biegnie niezależnie od prac rządu i przy kredycie spłaconym w 2025 r. w wielu wypadkach właśnie się kończy. Do tego dochodzi orzecznictwo, które dziś stoi po stronie konsumenta: wyrok TSUE C-744/24, wyrok SN z 8 lipca 2026 r. i opinia rzecznika generalnego w sprawie C-831/24. Kto ma umowę z kredytowaną prowizją lub innym błędem w liczbach, gra więc dziś według reguł, których jutro może już nie być, i to jest w ocenie redakcji chf24.pl najważniejszy praktyczny wniosek z wrześniowych zapowiedzi resortu.
W ocenie redakcji mamy do czynienia z dwoma równoległymi ruchami w przeciwnych kierunkach. W Luksemburgu rzecznik generalny TSUE w opinii z 11 czerwca 2026 r. w sprawie C-831/24 opowiedział się za tym, by sądy badały z urzędu wszystkie elementy informacyjne umowy, także te, których konsument nie wskazał; opinia nie wiąże Trybunału i wyrok jeszcze nie zapadł. W Warszawie resort sprawiedliwości zawęża katalog naruszeń. Oba procesy są zgodne z prawem unijnym, bo dyrektywa wymaga jedynie sankcji „skutecznych, proporcjonalnych i odstraszających”, ale dla kredytobiorcy oznaczają odmienne wyniki. Pytanie UOKiK o to, czyj interes zwycięży, pozostaje więc otwarte, a odpowiedź poznamy dopiero po publikacji projektu na stronie RCL.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej.
