Ilekroć w mediach jest mowa o głównych ryzykach, stanowiących wyzwanie dla stabilności polskiego systemu finansowego, wypływa wątek dogasających sporów frankowych i dopiero rozwijających się procesów, w których osią konfliktu jest wskaźnik WIBOR. Tymczasem Rzecznik Finansowy, Michał Ziemiak, już od jakiegoś czasu zwraca rządzącym uwagę na ryzyko związane z sankcją darmowego kredytu, i posiłkuje się przy tym statystykami dotyczącymi wniosków, z którymi występują do niego kredytobiorcy: w I półroczu 2025 roku na 3 482 wnioski złożone w odniesieniu do kredytów aż 3 062 dotyczyły kredytów konsumenckich. Najwyraźniej częstotliwość, z którą polscy konsumenci występują do Rzecznika Finansowego z prośbą o wydanie istotnego poglądu w kwestii SKD jest tak duża, że uznał on za stosowne opublikowanie ogólnego oświadczenia, którym mogliby posługiwać się kredytobiorcy w swoich procesach z bankami. Co znalazło się w oświadczeniu Rzecznika Finansowego? Czy banki będą zadowolone z tego, jak interpretuje on obowiązujące przepisy?
Z tekstu dowiesz się:
- Jak prezentują się najnowsze statystyki sądowe dotyczące postępowań o sankcję kredytu darmowego dla sektora bankowego w Polsce
- W jakich przypadkach, zdaniem Rzecznika Finansowego, konsument może skorzystać z sankcji kredytu darmowego i ile ma czasu na realizację swoich zamiarów
- Czy banki mają rację, twierdząc, że sankcja darmowego kredytu nie będzie mieć zastosowania w przypadku powiększenia całkowitej kwoty kredytu o koszty prowizji
- Czy konsument może skorzystać z sankcji kredytu darmowego wyłącznie wtedy, gdy naruszenie przez bank obowiązków informacyjnych miało charakter świadomy i wygenerowało szkodę po stronie klienta
- Czy błędy kwalifikujące umowę do objęcia SKD zawsze są popełniane przez bank na etapie jej zawierania – a jeśli nie, to które mogą wystąpić później
- Jak precyzyjna powinna być zawarta w umowie kredytu konsumenckiego informacja dotycząca Rzeczywistej Rocznej Stopy Oprocentowania (RRSO).
Sankcja kredytu darmowego jest wiodącym problemem zgłaszanym Rzecznikowi Finansowemu. Urząd opublikował ogólne oświadczenie dla kredytobiorców
Mówi się, że w naturze musi panować równowaga… a w sporach kredytobiorców z bankami? Póki co, wygląda na to, że sytuacja wygląda podobnie. Podczas gdy liczba sporów o kredyty waloryzowane kursem franka szwajcarskiego maleje właściwie z kwartału na kwartał, statystyki dotyczące procesów o sankcję kredytu darmowego wskazują na alarmujący dla banków trend: posiadacze kredytów gotówkowych masowo pozywają banki, powołując się na art. 45 ustawy o kredycie konsumenckim. Polscy konsumenci walczą w sądach o prawo do spłacenia bankowi wyłączenie nominalnie użyczonej kwoty, bez żadnych opłat dodatkowych, jak odsetki i prowizje.
Portal Bankier.pl prześledził sprawozdania kwartalne dziesięciu dużych banków – okazuje się, że na koniec III kwartału 2025 roku w sądach było już 19 085 postępowań o SKD (wzrost z 16 958 w II kwartale br.). W porównaniu do III kwartału 2024 roku ogólna liczba takich spraw wzrosła aż o 179 procent – w tym miejscu należy jednak podkreślić, że dane z zeszłego roku są niepełne, ponieważ aż 5 dużych banków nie zawarło w swoich sprawozdaniach kwartalnych informacji o procesach dotyczących SKD, faktyczna roczna dynamika przyrostu jest najprawdopodobniej nieco mniej spektakularna, niż może się wydawać.
Najwięcej spraw sądowych o sankcję kredytu darmowego ma na swoim koncie PKO Bank Polski – na koniec III kwartału było ich 6 130 (5 685 w II kwartale – wzrost o 7,8 proc. kdk). Na drugiej pozycji uplasował się, dość nieoczekiwanie, Alior Bank, przeciwko któremu na koniec III kwartału 2025 roku toczyło się 4 027 spraw o sankcję kredytu darmowego (3 448 na koniec II kwartału – wzrost o 16,8 proc. kdk). Podium zamyka Santander Bank Polska z 2 778 postępowaniami sądowymi (na koniec II kwartału br. było ich 2 551 – wzrost o 8,9 proc. kdk).
Te dane to coś więcej niż liczby, zwłaszcza z perspektywy Rzecznika Finansowego, który w części z tych spraw został poproszony o wydanie tzw. istotnego poglądu, czyli indywidualnej opinii, którą konsument mógłby się podeprzeć w sporze sądowym z bankiem. Jak przypuszczamy, skala odzewu kredytobiorców stała się na tyle przytłaczająca, że Rzecznik Finansowy postanowił nieco ułatwić sobie (i samym wnioskującym) sprawę – wydał więc ogólne oświadczenie w sprawie sankcji kredytu darmowego, które na stronie urzędu pojawiło się 1 grudnia. Ten 27-stronicowy dokument to prawdziwe kompendium wiedzy na temat najpopularniejszych naruszeń kwalifikujących umowę do objęcia SKD, zawierające odpowiedzi na najbardziej nurtujące konsumentów pytania. W dalszej części tekstu przytaczamy najważniejsze wnioski z tej lektury.
Banki nie mogą dowolnie żonglować kluczowymi dla umowy kredytowej pojęciami – muszą ściśle przestrzegać unijnej dyrektywy 2008/48/WE
Obowiązująca w Polsce od 2011 roku ustawa o kredycie konsumenckim nie wzięła się z powietrza. Powstała na potrzeby dostosowania krajowego prawa do tego obowiązującego we wszystkich państwach członkowskich Unii Europejskiej. Odzwierciedla więc zasady zebrane w dyrektywie 2008/48/WE, regulującej zagadnienia związane z udzielaniem kredytów konsumenckich, w tym oczywiście obowiązki informacyjne spoczywające na banku względem konsumenta.
Rzecznik Finansowy podkreśla w swoim oświadczeniu, że dyrektywa narzuciła jednolite definicje kluczowych pojęć występujących w umowie kredytu konsumenckiego, takich jak: całkowita kwota kredytu, całkowita kwota do zapłaty, RRSO, całkowity koszt kredytu. Jednolity ma być również sposób wyliczania i prezentowania wartości kryjących się pod tymi pojęciami w przypadku danej umowy.
Dlaczego to ważne? Ponieważ bank nie ma prawa „żonglować” pojęciami, zmieniać ich, naginać lub tworzyć własnych definicji, które byłyby sprzeczne z unijnymi regulacjami. Ma to szczególne znaczenie w przypadku całkowitej kwoty kredytu, przy której banki lubią manipulować, na przykład poprzez powiększanie jej o wysokość kredytowanej prowizji czy ubezpieczenia.
Rzecznik Finansowy wyróżnia trzy typy naruszeń w umowach kredytów konsumenckich, kwalifikujących je do objęcia SKD
Jakiego typu naruszenia pozwalają konsumentowi na skorzystanie z sankcji kredytu darmowego? Rzecznik Finansowy pisze w oświadczeniu o trzech grupach takich naruszeń:
- grupa pierwsza to naruszenia polegające na niezachowaniu formy pisemnej dla umowy kredytu konsumenckiego
- grupa druga to naruszenia obowiązku informacyjnego dotyczące treści umowy kredytu konsumenckiego – tu następuje odwołanie do konkretnych przepisów ustawy (art. 29 ust. 1, art. 30 ust. 1 pkt 1-8, 10, 11, 14-17 i art. 31-33)
- grupa trzecia to uchybienia banku tym ograniczeniom, które gwarantują konsumentowi ochronę przed nadmiernym obciążeniem finansowym generowanym przez umowę (RF odwołuje się w tym miejscu do art. 33a, art. 36a-36c ustawy o kredycie konsumenckim).
Podczas gdy do naruszeń z grupy pierwszej i drugiej może dojść wyłącznie na etapie zawierania umowy, uchybienia z grupy trzeciej mogą się dodatkowo zdarzyć już w trakcie jej wykonywania.
Dla tych, którzy chcą szybko i samodzielnie sprawdzić swoją umowę kredytową pod kątem możliwości zastosowania sankcji kredytu darmowego, nowym rozwiązaniem dostępnym w internecie jest narzędzie Skdomat. To zaawansowane narzędzie oparte na sztucznej inteligencji (AI), weryfikowane przez prawników, pozwala na wgranie skanu lub pliku umowy kredytowej konsumenckiej. W kilka minut przeprowadza automatyczną analizę, wykrywając potencjalne naruszenia, takie jak błędy w RRSO, zawyżone koszty czy nieprawidłowe definicje kluczowych pojęć. Dzięki skdomat.pl kredytobiorcy mogą wstępnie ocenić szanse na SKD bez konieczności natychmiastowego kontaktu z kancelarią, co ułatwia podjęcie dalszych kroków w sporze z bankiem.
Możliwość skorzystania z SKD nie jest zależna od zakresu naruszenia, jego wagi ani od wpływu na sytuację konsumenta
Banki w swojej medialnej narracji bardzo często próbują przekonać społeczeństwo, że kredytobiorcy, domagający się dla siebie SKD, jako punktu zaczepiania używają źle postawionych przecinków czy błahych uchybień, niemających żadnego przełożenia na ich sytuację finansową. Forsują wręcz przekaz, wg którego takie właśnie drobne uchybienia nie powinny skutkować zastosowaniem sankcji kredytu darmowego, a ona sama powinna być miarkowana i proporcjonalna do skali naruszenia, umyślnego charakteru oraz do szkody wywołanej przez bank po stronie konsumenta.
Niestety dla banków, narracja ta nie znajduje poklasku u Rzecznika Finansowego, który pisze wprost, że w przypadku SKD kwestie takie jak zakres, istotność oraz wpływ naruszenia na interes konsumenta nie mają znaczenia, jeżeli to naruszenie może odebrać konsumentowi zdolność do dokonania oceny zakresu powstałego zobowiązania. Rzecznik Finansowy podpiera się w tym miejscu orzeczeniem TSUE z lutego 2025 roku w sprawie C-472/23.
Co więcej, zastosowaniem wobec banku sankcji kredytu darmowego mogą skutkować wszystkie typy naruszenia obowiązków informacyjnych, w tym brak spełnienia obowiązku, jak i jego nieprawidłowe wypełnienie, zarówno w warstwie formalnej, jak i merytorycznej.
Kredytobiorca ma rok na skorzystanie z SKD, a termin jest liczony od dnia wykonania umowy
Banki lubią siać w przestrzeni publicznej dezinformację również w odniesieniu do obowiązujących konsumenta terminów, których zachowanie jest niezbędne do złożenia skutecznego oświadczenia o sankcji kredytu darmowego. Według sektora bankowego roczny termin na skorzystanie z SKD należy liczyć od momentu wypłaty środków, co oczywiście powodowałoby, że w większości tego typu umów pozostających w obrocie prawnym roszczenia kredytobiorców byłyby już przedawnione.
Rzecznik Finansowy bezlitośnie rozprawia się z wadliwą argumentacją promowaną przez sektor i wyjaśnia, że konsument ma na skorzystanie z SKD rok od dnia wykonania umowy, przy czym dodaje, że ani sama ustawa o kredycie konsumenckim, ani uzasadnienie do niej nie precyzują definicji wykonania umowy. Rzecznik Finansowy prezentuje konsumentom swoją opinię, według której poprzez wykonanie umowy należy rozumieć wywiązanie się jej stron z ciążących na nich obowiązków. Wynika z tego, że dniem inicjującym roczny termin na skorzystanie z SKD będzie ten, w którym konsument spłacił swój kredyt. Rzecznik wskazuje, że bliźniaczy pogląd zaprezentował Zbigniew Ofiarski (dr hab. nauk prawnych i specjalista z dziedziny prawa finansowego – przyp. red.) w swoim komentarzu do ustawy.
Przytacza również opinię Tomasza Czecha, radcy prawnego i doktora nauk prawnych, wg którego poprzez wykonanie umowy należy rozumieć sytuację, w której zarówno kredytobiorca, jak i kredytodawca należycie wypełnili wszystkie obowiązki wynikające ze stosunku kredytu konsumenckiego, w tym również takie, które powstają z mocy ustawy. Może więc wystąpić taki scenariusz, w którym ostatnia czynność wynikająca z umowy należeć będzie do banku, a wówczas roczny termin przyznany konsumentowi na skorzystanie z SKD rozpocznie swój bieg w momencie, w którym bank zrealizuje tę czynność.
Komentarz ten brzmi naszym zdaniem niezwykle obiecująco i jesteśmy zdania, że w przyszłości zagadnieniem tym zajmie się Trybunał Sprawiedliwości UE. Aby doszło do zadania odpowiedniego pytania prejudycjalnego, wystarczy krajowa sprawa, w której konsument zgłosi oświadczenie o SKD w ponad rok od spłaty kredytu i uzasadni to tym, że bank nie rozliczył się z nim z opłat z tytułu wcześniejszej spłaty (w związku z czym roczny termin nie mógł w ogóle wystartować).
Całkowita kwota kredytu nie może zawierać w sobie opłat za udzielenie kredytu
Jedną z informacji, które bank ma obowiązek umieścić w umowie kredytu konsumenckiego, jest ta dotycząca całkowitej kwoty kredytu. Ustawowa definicja całkowitej kwoty kredytu nie pozostawia żadnych złudzeń: jest to kwota wszystkich środków pieniężnych, nieobejmująca kredytowanych kosztów kredytu, udostępniona konsumentowi przez kredytodawcę w ramach umowy o kredyt. Rzecznik Finansowy podkreśla, że do tej kwoty bank nie może wliczyć opłat za udzielenie kredytu, takich jak prowizje czy odsetki. Wszelkie koszty ponoszone przez konsumenta, a związane z udzieleniem kredytu, powinny być przez bank uwzględnione w całkowitym koszcie kredytu.
Co więcej, Rzecznik Finansowy stoi na stanowisku, zgodnie z którym włączenie prowizji do całkowitego kosztu kredytu nie stanowi podstawy do naliczania odsetek. Te powinny być bowiem liczone od użyczonego konsumentowi kapitału, czyli od całkowitej kwoty kredytu, nie zaś od kosztów udzielenia kredytu. Sytuacja, w której całkowita kwota kredytu jest powiększana o prowizję, powoduje błędne wyliczenie Rzeczywistej Rocznej Stopy Oprocentowania (RRSO), co narusza art. 30 ust. 1 pkt 7 ustawy o kredycie konsumenckim.
Dodatkowo Rzecznik Finansowy przypomina, że bank, podając RRSO, ma obowiązek wskazać jej wartość w ujęciu procentowym. Niedopuszczalne są praktyki polegające na definiowaniu RRSO wyłącznie za pomocą równania matematycznego. Same założenia przyjęte do obliczenia RRSO powinny być podane w umowie w sposób jasny, zwięzły i wyraźny.
Jest to bardzo niewygodna informacja dla banków, które od lat przekonują, że praktyka polegająca na kredytowaniu kosztów kredytu i pobieraniu z tego tytułu odsetek jest w pełni legalna i niezagrożona sankcją kredytu darmowego. Opinia RF w przedmiocie tych praktyk temu przeczy i daje kredytobiorcom jeszcze jeden powód do wnikliwego przyjrzenia się swoim umowom, ze szczególnym uwzględnieniem podanej wartości RRSO.
Informacje dotyczące oprocentowania kredytu muszą być wskazane w umowie w sposób jednoznaczny
W swoim oświadczeniu Rzecznik Finansowy przypomina, że banki mają obowiązek zamieszczenia w umowie kredytowej postanowień odnoszących się do stopy oprocentowania kredytu i warunków jej stosowania, jak również dotyczących procedury zmiany stopy procentowej, wraz z podaniem okresów, warunków tej zmiany.
Kredytodawca jest zobowiązany do podania tej informacji w sposób jednoznaczny – nie może posługiwać się w umowie dwiema różnymi wielkościami definiującymi stopę procentową kredytu. Tego rodzaju praktyka uniemożliwiałaby konsumentowi dokonanie oceny danej oferty (w tym porównanie jej z konkurencyjnymi) i weryfikację poprawności kwoty odsetek, którymi bank obciąża konsumenta.
Informacja dotycząca zmian w opłatach i prowizjach powinna być przejrzysta
Kredytodawca, który w umowie z konsumentem zastrzega sobie możliwość zmian w opłatach związanych ze świadczoną usługą, musi zawrzeć w niej w sposób przejrzysty i zrozumiały informacje o tym, jakie mogą być powody i sposób wprowadzania tych zmian. W oparciu o przedstawione przez bank informacje konsument powinien zyskać możliwość obliczenia wpływu zmian na wysokość ponoszonych opłat.
Rzecznik Finansowy podkreśla, że niedopuszczalna jest sytuacja, w której konsument nie zna mechanizmów, wg których bank może zmienić wysokość opłat związanych z wykonywaniem umowy. Bank nie ma też prawa zastrzec sobie w umowie dowolności w kształtowaniu opłat i prowizji, a także uzależnić ich zmiany od sobie tylko znanych czynników.
Kredytodawca musi poinformować konsumenta o prawie do odstąpienia od umowy
Zgodnie z art. 30 ust. 1 pkt 15 ustawy o kredycie konsumenckim, kredytodawca ma obowiązek zamieścić w umowie z konsumentem informację o terminie, sposobie i skutkach odstąpienia konsumenta od zawartej umowy. Ponadto umowa powinna informować konsumenta o obowiązku zwrotu udostępnionego mu kredytu wraz z odsetkami (kwestie te są regulowane w rozdziale V ustawy o kredycie konsumenckim), jak również sumy odsetek należnych w stosunku dziennym. W efekcie skorzystania z uprawnienia do odstąpienia od umowy, konsument spłaca kredytodawcy wyłącznie odsetki za okres, w którym rzeczywiście dysponował wypłaconymi mu środkami. Co ważne, odsetki te mogą być naliczane wyłącznie od kwot, które zostały kredytobiorcy faktycznie udostępnione – kredytodawca nie może ich naliczać od kwoty prowizji.
Należy przy tym podkreślić, że bank nie może wymagać od kredytobiorcy, by złożył oświadczenie o odstąpieniu od umowy w formie pisemnej. Wg przeważającej doktryny akceptowalna jest dowolna forma złożenia takiego oświadczenia, kredytobiorca może więc odstąpić od umowy w formie ustnej bądź elektronicznej. Rzecznik Finansowy wskazuje przy tym, że istnieje również odrębny pogląd, zgodnie z którym oświadczenie klienta o odstąpieniu od umowy powinno zostać złożone za pomocą trwałego nośnika.
Kredytobiorca ma prawo do wcześniejszej spłaty kredytu, zaś bank ma ograniczony czas na rozliczenie takiej umowy
W każdej umowie kredytu konsumenckiego powinna być zawarta informacja dotycząca prawa konsumenta do wcześniejszej spłaty kredytu, a także co do procedury takiej spłaty. Procedura ta powinna zostać opisana w sposób jasny, zwięzły, a przy tym wyczerpujący. W umowie powinno się znaleźć również postanowienie informujące konsumenta o tym, iż kredytodawca ma ograniczony czas na całkowite rozliczenie umowy – zgodnie z ustawą jest to 14 dni od dnia, w którym kredytobiorca w całości przedterminowo spłacił swój kredyt. Co więcej, bank ma obowiązek zawrzeć w umowie zapis informujący konsumenta o tym, że przedterminowa całkowita spłata kredytu powoduje proporcjonalne obniżenie kosztów tego kredytu.
PODSUMOWANIE:
Z ogólnego oświadczenia Rzecznika Finansowego w sprawie sankcji kredytu darmowego wynika, że katalog naruszeń skutkujących zastosowaniem wobec banku tego rodzaju kary jest bardzo szeroki. Obejmuje zwłaszcza zawyżenie kosztów kredytu, nieprawidłowe wyliczenie RRSO (niezależnie od tego, czy w efekcie parametr ten zostanie zaniżony, czy zawyżony), kredytowanie kosztów kredytu, takich jak np. prowizje, i pobieranie z tego tytułu odsetek, czy nieprecyzyjne określenie kosztów związanych z wykonywaniem umowy oraz niejasne poinformowanie kredytobiorcy o tym, jak i kiedy mogą się zmieniać te koszty.
Ponadto o sankcję darmowego kredytu konsument może ubiegać się również w przypadku innych błędów w umowie, odnoszących się do obowiązków informacyjnych banku – nie będzie przy tym miało znaczenia, czy błędy te miały charakter istotny, zamierzony, i czy wyrządziły szkodę po stronie konsumenta. Bardzo poważnym błędem, kwalifikującym umowę do objęcia SKD, jest nieprawidłowe wyliczenie całkowitej kwoty kredytu i całkowitego kosztu kredytu. Ponadto bank, w odniesieniu do tych pojęć, musi posługiwać się definicjami zgodnymi z unijnym standardem.
Dokument opracowany przez Rzecznika Finansowego w ogromnym stopniu ułatwi kredytobiorcom sądową batalię o SKD – ponieważ odnosi się w sposób szczegółowy do większości typów naruszeń, których dopuszczają się banki, jest uniwersalny. Może zostać załączony przez konsumenta zarówno do samego pozwu, jak i do pisma procesowego. W większości standardowych przypadków kredytobiorca nie będzie już miał potrzeby występowania do RF z wnioskiem o wydanie istotnego poglądu w sprawie indywidualnej – grudniowa publikacja Rzecznika w pełni odpowiada na potrzeby konsumentów i przybliża ich do celu, którym jest uwolnienie się od abuzywnych umów.
