Zaniżona emerytura po wyroku TK. Kto może wystąpić o przeliczenie w ZUS?

Wniosek o wcześniejszą emeryturę złożony przed 6 czerwca 2012 r. może mieć znaczenie dla wysokości dzisiejszego świadczenia. Wyrok TK SK 140/20 zakwestionował pomniejszanie podstawy emerytury tej grupy, ale nie uruchomił automatycznych przeliczeń przez ZUS. Sprawy trafiają do sądów, a projekt UD204 proponuje odrębne zwiększenie emerytury. Wyjaśniamy, jakie dokumenty sprawdzić, czym projekt różni się od obowiązujących przepisów i dlaczego ani podwyżki, ani wyrównania nie można obiecać każdemu.

Dlaczego emerytura po wcześniejszej emeryturze bywa zaniżona?

Od 1 stycznia 2013 r. obowiązuje art. 25 ust. 1b ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Zgodnie z nim, jeśli ktoś pobierał wcześniej emeryturę częściową lub emeryturę na podstawie m.in. art. 46, 50, 50a, 50e lub 184 tej ustawy albo emeryturę nauczycielską z art. 88 lub 88a Karty Nauczyciela, podstawę jego późniejszej emerytury powszechnej pomniejsza się o sumę tych wcześniej pobranych kwot. Przy kilku latach na wcześniejszej emeryturze to często dziesiątki, a nawet ponad sto tysięcy złotych mniej w podstawie, czyli trwale niższe świadczenie co miesiąc.

Problem w tym, że przepis wszedł w życie wtedy, gdy wiele osób było już na wcześniejszej emeryturze. Decydowały się na nią, nie wiedząc, że pobrane pieniądze zostaną im później odjęte. Zasady zmieniono w trakcie gry: przepis dodano ustawą uchwaloną w 2012 r., a pomniejszanie stosowano od 2013 r.

Co orzekł Trybunał Konstytucyjny w sprawie SK 140/20?

4 czerwca 2024 r. Trybunał Konstytucyjny w sprawie SK 140/20 orzekł, że art. 25 ust. 1b jest niezgodny z Konstytucją w zakresie, w jakim dotyczy osób, które złożyły wniosek o wcześniejsze świadczenie przed 6 czerwca 2012 r. Liczy się data wniosku, a nie data decyzji ZUS. Wcześniej, w 2019 r., Trybunał wydał podobny wyrok w sprawie P 20/16, dotyczący kobiet z rocznika 1953. Dla tej grupy ustawodawca w 2020 r. przyjął przepisy pozwalające ponownie obliczyć emeryturę bez pomniejszenia. Dla pozostałych roczników takiego rozwiązania dotąd nie ma.

Problem do sprawdzenia mają najczęściej osoby, które spełniają łącznie trzy warunki: złożyły wniosek o wcześniejszą emeryturę (lub inne świadczenie wymienione w przepisie) przed 6 czerwca 2012 r., później przeszły na emeryturę powszechną po 31 grudnia 2012 r. i w decyzji ZUS o emeryturze powszechnej podstawa została pomniejszona o pobrane wcześniej świadczenia. Czy tak się stało, widać w uzasadnieniu decyzji ZUS.

Dlaczego ZUS sam nie przelicza emerytur?

ZUS odmawia automatycznego stosowania SK 140/20, powołując się na brak ogłoszenia w Dzienniku Ustaw. Publikacja w zbiorze orzeczeń TK nie jest tym samym co ogłoszenie w Dzienniku Ustaw. Sprawa pozostaje związana ze sporem o prawidłowość składu TK i skutki jego orzeczeń. RPO w skardze kasacyjnej z 2026 r. argumentuje za prokonstytucyjną wykładnią art. 25 ust. 1b i ponownym ustaleniem świadczenia na podstawie art. 114 ustawy emerytalnej. Nie oznacza to jednak, że każdy wniosek musi zostać uwzględniony.

Orzecznictwo nie jest jednolite. Są rozstrzygnięcia korzystne dla emerytów, ale także odmowy wznowienia postępowania i spory o to, które wypłaty wolno odjąć. Przykładowo w sprawie V U 941/24 sąd odmówił wznowienia na podstawie nieogłoszonego wyroku TK. Z kolei w sprawie III AUa 103/26 sąd apelacyjny ograniczył zakres potrącenia. Są to przykłady indywidualnych spraw, a nie statystyka szans na wygraną. Podstawa wniosku i historia wcześniejszych decyzji mają znaczenie.

O ile może wzrosnąć emerytura po przeliczeniu?

Kwota zależy m.in. od sumy potrąconych świadczeń, dat ustalenia uprawnień, waloryzacji i parametru dalszego trwania życia. Wysokość podwyżki wymaga indywidualnego obliczenia. Kwoty z cudzych wyroków albo szacunki dotyczące całej grupy nie są prognozą dla konkretnej osoby. Co więcej, korzystne przeliczenie emerytury powszechnej nie zawsze oznacza wyższą wypłatę, jeżeli nadal korzystniejsza jest emerytura wcześniejsza.

Osobną kwestią jest wyrównanie za przeszłość. Art. 133 ustawy emerytalnej wiąże początek wypłaty podwyższonego świadczenia z podstawą ponownego ustalenia. Wypłata do trzech lat wstecz wymaga spełnienia ustawowych warunków dotyczących błędu organu rentowego. Nie jest to automatyczne prawo każdego wnioskodawcy. Trzeba odrębnie ocenić żądanie wyrównania, wcześniejsze postępowania i ewentualne prawomocne orzeczenia.

Co zmieni rządowy projekt ustawy?

W Rządowym Procesie Legislacyjnym projekt UD204 ma status otwarty; w sprawdzonej karcie nie ma opublikowanego etapu przyjęcia przez Radę Ministrów ani skierowania do Sejmu. Analizujemy dokument z 13 lipca 2026 r., nadal wskazany w materiałach projektu. To propozycja, a nie obowiązująca ustawa. Przewiduje zwiększenie do emerytury według własnego mechanizmu, a nie proste oddanie wszystkich potrąceń.

ZUS miałby na dzień osiągnięcia wieku emerytalnego obliczyć emeryturę powszechną bez pomniejszenia i porównać ją z emeryturą wcześniejszą na ten sam dzień.

Dopiero dodatnia różnica byłaby mnożona przez współczynnik: liczbę pełnych miesięcy od ustalenia prawa do wcześniejszej emerytury do 6 czerwca 2012 r., podzieloną przez liczbę pełnych miesięcy od ustalenia prawa do wcześniejszej emerytury do ustalenia prawa do emerytury powszechnej.

Zwiększenie podlegałoby następnie wskazanym w projekcie waloryzacjom. Gdy różnicy nie ma, projekt przewiduje umorzenie postępowania.

Źródło tabeli: bezpośrednia analiza art. 1–7 i 10 projektu UD204 z 13 lipca 2026 r. Daty i zasady mogą się zmienić w dalszych pracach; nie są terminami wynikającymi z uchwalonej ustawy.

Największą różnicę między projektem a indywidualnym sporem stanowią brak wyrównania za wcześniejsze lata i art. 6 projektu. Przepis ten przewiduje niewszczynanie nowych postępowań administracyjnych i cywilnych o ustalenie emerytury powszechnej z pominięciem art. 25 ust. 1b dla grupy objętej ustawą. Nie jest to zakaz wszystkich sporów z ZUS. Art. 5 przewiduje kontynuację określonych spraw już wszczętych, a art. 4 zawieszenie ustalania zwiększenia, gdy toczy się sprawa o prawo lub wysokość emerytury powszechnej. Takie rozwiązania wymagają oceny w ostatecznej treści ustawy. Nie należy przedstawiać proponowanego 1 kwietnia 2027 r. jako pewnego terminu zamknięcia drogi sądowej.

Jakie jeszcze ryzyka są w tych sprawach?

W postanowieniu z 18 czerwca 2026 r., II USKP 47/26, SN przekazał powiększonemu składowi pytanie o zakres pomniejszenia w konkretnej sytuacji ubezpieczonego: czy chodzi tylko o wcześniejsze emerytury wypłacone po osiągnięciu wieku powszechnego, czy także o wypłaty od 1 stycznia 2013 r. Zagadnienie zarejestrowano pod sygnaturą II UZP 5/26. Samo skierowanie pytania nie jest uchwałą rozstrzygającą spór. Przy ocenie nowej sprawy trzeba sprawdzić aktualne orzeczenia oraz skutki ewentualnych zmian prawa.

Jak sprawdzić, czy moja emerytura jest zaniżona?

Pierwszym krokiem jest zebranie decyzji ZUS o wcześniejszej i powszechnej emeryturze, daty wniosku o wcześniejsze świadczenie oraz obliczenia podstawy emerytury powszechnej. Jeśli podstawa została pomniejszona o pobrane wcześniej świadczenia, a wniosek o wcześniejsze świadczenie złożono przed 6 czerwca 2012 r., warto przeanalizować możliwość ponownego ustalenia świadczenia. Podstawa prawna wniosku, żądanie wyrównania i znaczenie wcześniejszych decyzji wymagają odrębnej oceny. Nie należy utożsamiać wniosku z art. 114 z automatycznie skutecznym wznowieniem wyłącznie na podstawie SK 140/20.

Od decyzji odmownej przysługuje co do zasady odwołanie w ciągu miesiąca od doręczenia, składane za pośrednictwem ZUS. Sprawdź pouczenie w otrzymanej decyzji. Odwołanie ubezpieczonego jest wolne od opłat sądowych, ale to nie oznacza braku wszelkich kosztów: osobno występuje wynagrodzenie własnego pełnomocnika i możliwe koszty zastępstwa procesowego drugiej strony.

Przy tego rodzaju sprawach na rynku działa wiele firm, które oferują bezpłatną analizę, a potem prowadzenie sprawy za wynagrodzenie, często liczone procentowo od wyrównania lub podwyżki. Przed podpisaniem umowy warto sprawdzić, ile i od czego firma pobierze, czy wynagrodzenie obejmuje też przyszłe podwyżki emerytury oraz kto poprowadzi sprawę w sądzie. Odwołanie od decyzji ZUS można też złożyć samodzielnie albo z pomocą adwokata lub radcy prawnego.

W ocenie redakcji CHF24 najważniejsze jest oddzielenie trzech kwestii: zakresu wyroku TK, szans na korzystne rozstrzygnięcie konkretnej sprawy i propozycji ustawowej UD204. Żadna z nich nie gwarantuje wszystkim takiej samej podwyżki. Warto już teraz uporządkować decyzje i obliczenia, a po doręczeniu nowej decyzji pilnować terminu odwołania. Nie ma podstaw, by z samego projektu robić pewną datę końca uprawnień albo obietnicę wysokiego wyrównania.