Mec. Łukasz Merski ze Związku Banków Polskich przekonuje na łamach Business Insidera, że wyrok TSUE w sprawie C-471/24 to zamknięcie kluczowych tez sporów o WIBOR, a formularz ESIS nie stanowi żadnej nowej podstawy do kwestionowania umów kredytowych. Przeczytaliśmy wyrok, przeczytaliśmy opinię mecenasa — i sprawdziliśmy, co się zgadza, a co jest erystyką godną lepszej sprawy.
Zacznijmy od tego, co trzeba powiedzieć wprost: część tez mec. Merskiego jest prawdziwa. Problem w tym, że prawda kończy się mniej więcej w połowie jego wywodu, a potem zaczyna się coś, co w prawie procesowym nazywa się selektywnym przedstawianiem dowodów. W publicystyce mamy na to prostsze określenie.
Gdzie mec. Merski ma rację w sprawie wyroku TSUE o WIBOR
Po pierwsze — ESIS rzeczywiście nie jest żadnym nieznanym instrumentem. Formularz informacyjny istnieje w polskim porządku prawnym od wejścia w życie ustawy o kredycie hipotecznym z 23 marca 2017 r., implementującej unijną dyrektywę 2014/17/UE. To fakt. Każdy, kto twierdzi, że ESIS właśnie został odkryty, mija się z prawdą. Merski słusznie to prostuje.
Po drugie — TSUE rzeczywiście wykluczył obowiązek informowania przez bank o szczegółowej metodologii wskaźnika referencyjnego. Trybunał jasno wskazał, że za transparentność samego wskaźnika odpowiada jego administrator (GPW Benchmark), a nie bank udzielający kredytu. To istotne rozstrzygnięcie i nie ma sensu go ignorować.
Po trzecie — Trybunał faktycznie potwierdził, że stosowanie wskaźnika zgodnego z rozporządzeniem BMR (2016/1011) co do zasady nie powoduje samo w sobie znaczącej nierównowagi między stronami umowy. To ważny punkt — i tu sektor bankowy ma prawo czuć pewną ulgę.
Po czwarte — mec. Merski poprawnie opisuje sekwencję analizy wymaganą przez TSUE. Najpierw badanie przejrzystości postanowienia, potem — i dopiero w razie stwierdzenia braku przejrzystości — ocena nieuczciwego charakteru klauzuli. To nie jest automatyzm. To etapowa kontrola sądowa.
W tych punktach mecenas ze Związku Banków Polskich referuje wyrok rzetelnie. Tyle że na tym rzetelność się kończy.
Gdzie zaczyna się manipulacja
Manipulacja nr 1: „TSUE zamknął spory” To teza tytułowa opinii mec. Merskiego i zarazem jej największa słabość. Trybunał nie zamknął sporów o WIBOR. Trybunał je przeformatował.
Co zrobił TSUE? Jednoznacznie potwierdził, że klauzule zmiennego oprocentowania oparte na WIBOR mogą być badane przez sądy krajowe pod kątem abuzywności na gruncie dyrektywy 93/13. To nie jest zamknięcie sporu — to otwarcie bramy. Przed tym wyrokiem istniała realna wątpliwość, czy sądy w ogóle mają kompetencję do badania takich klauzul. Teraz tej wątpliwości już nie ma.
Mec. Merski pisze, że Trybunał zamknął kilka najważniejszych tez. Owszem — zamknął drogę do podważania samej metodologii WIBOR i do kwestionowania legalności wskaźnika jako takiego. Ale jednocześnie otworzył zupełnie nową ścieżkę — ścieżkę weryfikacji obowiązków informacyjnych banku. A to jest kluczowe rozróżnienie, które mecenas konsekwentnie pomija.
Manipulacja nr 2: „ESIS nie stanowi nowej podstawy” To zdanie jest technicznie prawdziwe, ale merytorycznie zwodnicze. ESIS rzeczywiście nie jest nową podstawą w sensie legislacyjnym — istnieje od lat. Ale wyrok TSUE nadał mu nowe znaczenie procesowe, o czym mec. Merski woli nie wspominać.
W motywie 92 wyroku Trybunał wprost wskazał, że art. 14 dyrektywy 2014/17 nakłada na bank obowiązek dostarczenia konsumentowi zindywidualizowanych informacji przedkontraktowych — przynajmniej za pomocą arkusza ESIS. To nie jest przypadkowe odniesienie. To wskazanie konkretnego narzędzia, za pomocą którego sądy krajowe powinny oceniać, czy bank wypełnił swoje obowiązki informacyjne.
Co więcej, w motywie 102 wyroku TSUE stwierdził, że spełnienie wymogu przejrzystości wynikającego z dyrektywy 93/13 należy oceniać w świetle obowiązków nałożonych na bank na mocy dyrektywy 2014/17. Innymi słowy: ESIS stał się punktem odniesienia do oceny przejrzystości klauzul wiborowych. Mec. Merski tę kwestię konsekwentnie bagatelizuje.
Manipulacja nr 3: „Obowiązek informacyjny został wykonany” Mec. Merski pisze, że jeżeli formularz był doręczany i wypełniany zgodnie z ustawowym wzorem — a była to standardowa praktyka rynkowa — obowiązek informacyjny został wykonany.
To zdanie zawiera w sobie nieuprawnione założenie. Mecenas zakłada, że skoro formularz istnieje, to znaczy, że był prawidłowo wypełniany. Tymczasem to właśnie jest pytanie, na które odpowiedzieć muszą sądy — indywidualnie, w każdej sprawie.
Zgodnie z załącznikiem II do dyrektywy 2014/17, jeśli kredyt ma zmienną stopę procentową bez górnego limitu, bank powinien był przedstawić symulację opartą na historycznym maksimum z 20 lat. Pytanie brzmi: ile banków w Polsce faktycznie pokazywało klientom w 2019 r. symulację raty przy WIBOR-ze na poziomie kilkunastu procent? Prawnicy reprezentujący kredytobiorców wskazują, że jeżeli bank nie poinformował, że WIBOR historycznie osiągał poziomy rzędu 20–24 proc. i nie przedstawił symulacji rat przy takich poziomach stopy, to konsument nie mógł racjonalnie ocenić skutków ekonomicznych umowy.
Mec. Merski sam zresztą niechcący przyznaje, że problem istnieje, pisząc o tym, że „w skali setek tysięcy zawartych umów nie można wykluczyć jednostkowych nieprawidłowości”. Użycie słowa „jednostkowe” to klasyczny zabieg retoryczny — minimalizowanie skali problemu bez jakichkolwiek danych na poparcie tezy o marginalności zjawiska. Ciężar dowodu spoczywa na banku, który musi wykazać, że wypełnił obowiązki informacyjne — nie na kredytobiorcy. To TSUE również podkreślił.
Manipulacja nr 4: „Próba przesunięcia sporu” Mec. Merski sugeruje, że pełnomocnicy kredytobiorców szukają „alternatywnych argumentów” po przegranej. To sugestywna narracja, ale oderwana od treści wyroku.
Bo to nie kancelarie prawnicze przesunęły punkt ciężkości sporu na obowiązki informacyjne — zrobił to sam Trybunał. TSUE w motywach od 91 do 102 wyroku szczegółowo omówił wielopoziomowe obowiązki informacyjne banków wynikające z dyrektywy 2014/17 i sam wskazał na ESIS jako kluczowy dokument. Zarzucanie prawnikom kredytobiorców, że podnoszą argument, który sam TSUE uczynił centralnym elementem wyroku, jest co najmniej nieeleganckie.
Manipulacja nr 5: Pominięcie kwestii umów sprzed BMR Wyrok C-471/24 dotyczył umowy z 2019 r. — a więc zawartej już po wejściu w życie rozporządzenia BMR. Teza TSUE o tym, że wskaźnik zgodny z BMR co do zasady nie powoduje nierównowagi, odnosi się wyraźnie do tego kontekstu czasowego.
Mec. Merski jednak buduje swoją narrację tak, jakby wyrok zamykał wszelkie spory wiborowe. Tymczasem w TSUE zarejestrowane są już kolejne pytania prejudycjalne, w tym dotyczące umów sprzed wdrożenia przepisów BMR — a więc z okresu, gdy WIBOR nie podlegał jeszcze obecnemu reżimowi regulacyjnemu. Wyrok w sprawie C-471/24 nie rozstrzyga tych kwestii, a twierdzenie, że „zamyka tezy”, jest co najmniej przedwczesne.
Co tak naprawdę powiedział TSUE?
Gdyby streścić wyrok C-471/24 w jednym akapicie, brzmiałby on mniej więcej tak: WIBOR jako wskaźnik referencyjny zgodny z BMR nie jest sam w sobie nieuczciwy. Bank nie musi tłumaczyć konsumentowi szczegółowej metodologii jego ustalania. Ale bank bezwzględnie musi wypełnić obowiązki informacyjne wynikające z dyrektywy 2014/17 — w szczególności przedstawić w formularzu ESIS rzetelne symulacje wzrostu oprocentowania i ostrzeżenia o ryzyku. Jeśli tego nie zrobił, klauzula zmiennego oprocentowania może być uznana za nieprzejrzystą, a w konsekwencji — za nieuczciwą. Każdą sprawę sąd musi oceniać indywidualnie.
To nie jest wyrok, który zamyka drogę kredytobiorcom. To wyrok, który mówi im: nie idźcie tędy (podważanie WIBOR-u), idźcie tamtędy (obowiązki informacyjne). A prawnik banków twierdzi, że tamta droga nie istnieje.
Komu zależy na takiej narracji?
Mec. Merski jest adwokatem Związku Banków Polskich. Ma prawo do prezentowania stanowiska korzystnego dla swoich klientów — tak działa system prawny. Ale czytelnik powinien wiedzieć, że czyta nie obiektywną analizę prawną, lecz stanowisko procesowe jednej ze stron sporu o potencjalnie miliardy złotych.
Związek Banków Polskich natychmiast po wyroku ogłosił wielki dzień dla sektora bankowego, a prezes ZBP dr Tadeusz Białek mówił o potężnym ciosie dla kancelarii prawnych. Ta narracja — powtórzona teraz przez mec. Merskiego — bazuje głównie na sentencji wyroku, pomijając obszerną treść uzasadnienia, w której TSUE zawarł wskazówki kluczowe dla przyszłych sporów, w tym szczegółowe odniesienia do obowiązków informacyjnych i standardu ESIS.
To zresztą dokładnie ten sam schemat, jaki sektor bankowy zastosował lata temu w sprawach frankowych. Każdy wyrok interpretowano jako zamknięcie sprawy — aż do momentu, gdy sprawy zaczęły być przegrywane masowo.
Konkluzja
Nie twierdzimy, że każdy kredytobiorca wiborowy wygra w sądzie. Nie twierdzimy też, że ESIS jest bronią masowego rażenia czy cudownym narzędziem automatycznie unieważniającym umowy. Ale twierdzimy — i potwierdza to lektura pełnego wyroku TSUE — że mec. Merski buduje narrację na selektywnym czytaniu orzeczenia. Bierze z wyroku to, co wygodne dla banków, i milczy o tym, co dla banków niewygodne.
TSUE nie zamknął sporów o WIBOR. TSUE zmienił ich mapę. A formularz ESIS — ten „od lat znany” dokument — właśnie stał się kluczowym dowodem w sprawach, które dopiero się zaczną. Czy banki go prawidłowo wypełniały? To pytanie, na które odpowiedzą polskie sądy. Nie mecenas ze Związku Banków Polskich.
